Menu
18 / 11 / 2019 - 01:17 am
A Site By Your Side
A+ A A-

freud-lacan

Ρεζινάλντ Μπλανσέ
Θεσσαλονίκη ΨΝΘ
150η επέτειος από τη γέννηση του Φρόιντ

«Μπορείτε να είστε λακανικοί αν θέλετε, εγώ είμαι φροϋδικός».

Με αυτή την παρότρυνση ο Λακάν απευθυνόταν στους μαθητές του προς το τέλος της ζωής του. Δεν υπήρχε πιο ξεκάθαρος τρόπος για να τους πει ότι το δικό του υποκείμενο που υποτίθεται ότι ξέρει ήταν ο Φρόιντ και μόνον. Τους κληροδοτούσε επίσης έτσι εν είδει διαθήκης την παθιασμένη σχέση που ο ίδιος διατηρούσε με το έργο του Φρόιντ καθ' όλην τη διάρκεια της ζωής του. Είναι γεγονός ότι ο Λακάν αντιμετώπισε το έργο του Φρόιντ ως συμπαγή ενότητα θεωρώντας το αλληλένδετο στο σύνολό του με το ίδιο το αντικείμενο της ψυχανάλυσης. Ομοίως, η επάνοδος στα θεμέλια της ψυχαναλυτικής εμπειρίας την οποία επιχειρεί ο Λακάν τη δεκαετία του '50, στο πλαίσιο της Γαλλικής Εταιρείας Ψυχανάλυσης, με αφετηρία το γραπτό του «Λειτουργία και πεδίο της ομιλίας και της γλώσσας στην ψυχανάλυση», ορίζεται κατ' ανάγκην ως επάνοδος στο φροϋδικό κείμενο. Το εγχείρημα του Λακάν αποσκοπούσε στο να αναδείξει ποιες ήταν οι πραγματικές συνέπειες των φροϋδικών θέσεων και, κατ' αυτόν τον τρόπο να καταστήσει φανερή τη λογική που τις διέπει. Έτσι, η λακανική επέμβαση στην ψυχανάλυση συνίσταται σ' αυτό που ο Ζακ Αλέν Μιλέρ συνοψίζει με μια ουσιώδη διατύπωση: «Εκείνο που ο Φρόιντ ανακαλύπτει, ο Λακάν το θεμελιώνει». Αυτό το περιεχόμενο έχει το λάιτμοτίβ της «επανόδου στον Φρόιντ». Ο Λακάν επέστρεψε καταρχάς στα πρώτα κείμενα του Φρόιντ, στα οποία συνέχισε να αναφέρεται αδιάκοπα, δηλαδή στην τριλογία που συνιστούν η Traumdeutung, το Ευφυολόγημα και οι σχέσεις του με το ασυνείδητο, και, Η ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής. Πρόκειται για τα έργα στα οποία ο Φρόιντ επεξεργάζεται την έννοια του ασυνειδήτου. Ποια είναι αυτή η έννοια;

freud-lacan2 

Ι.- Είναι, όπως γράφει ο Λακάν, «για να επαναλάβουμε μετά τον Φρόιντ τη λέξη της ανακάλυψής του: αυτό μιλάει, και μάλλον εκεί όπου δεν το περιμέναμε, εκεί όπου αυτό υποφέρει». «Αυτό μιλάει». Ιδού μεταφρασμένο σε μια διαυγή διατύπωση εκείνο που η κλινική εμπειρία επιβάλλει με τον πλέον προφανή τρόπο στον Φρόιντ. Δηλαδή ότι το σύμπτωμα θέλει να πει κάτι. Με διπλό τρόπο: το σύμπτωμα όχι μόνο έχει μια σημασία, αλλά επίσης αυτή η σημασία θέλει να κοινοποιηθεί. Το σύμπτωμα είναι πράγματι ένα μήνυμα. Υποθέτει εξαρχής τον Άλλο. Το φροϋδικό σύμπτωμα είναι έκκληση προς τον Άλλο. Αυτό μιλάει λοιπόν, αλλά μόνο στο μέτρο που μιλάει για τον Άλλο. Είναι, από την ίδια του τη φύση, σύμπτωμα ανοιχτό στη μεταβίβαση.

Όμως το μήνυμα που συνιστά το σύμπτωμα θέτει το ίδιο το υποκείμενο, από το οποίο προέρχεται, σε θέση αποδέκτη. Διότι το νόημά του είναι ερμητικό. Πρέπει το υποκείμενο να το ανακαλύψει. Δοκιμάζει ακόμη εντονότερα την ισχύ του μηνύματος, αφού επιμένει προκειμένου να εισακουστεί, και μάλιστα προκειμένου να αποσπάσει ικανοποίηση. Αυτό μιλάει λοιπόν, αλλά μόνο στο μέτρο που μιλάει ως Άλλος. Το υποκείμενο που υποφέρει είναι το υποκείμενο που το μήνυμά του το καθιστά ξένο ως προς τον εαυτό του. Το υποκείμενο, δηλαδή, αλλοτριώνεται, στην ουσία διαγράφεται. Το φροϋδικό ασυνείδητο είναι αυτή η δομή υποκειμενικής αλλοτρίωσης. Είναι πρωταρχικά, συνοψίζει ο Λακάν, λόγος του Άλλου.

Εάν το σύμπτωμα είναι μήνυμα, εάν δημιουργείται για να ερμηνευτεί, δηλαδή για να αναγνωστεί κυριολεκτικά όπως το αποδεικνύει ο Φρόιντ σε κάθε σελίδα του έργου του, εάν λοιπόν το σύμπτωμα είναι αρθρωμένος λόγος, αυτό σημαίνει ότι είναι γλωσσικό φαινόμενο. «Πράγματι, δεν υφίσταται λόγος χωρίς γλώσσα», επιμένει ο Λακάν. Ο μηχανισμός σχηματισμού των μορφωμάτων του ασυνειδήτου είναι ένας σημασιακός μηχανισμός. Το όνειρο είναι μια φράση (οι σκέψεις του ονείρου), η γλωσσική παραδρομή, ένας μακρύς λόγος όλο σπιρτάδα, το σύμπτωμα ένα πολυσήμαντο μήνυμα (υπερπροσδιορισμένο, συμβιβαστικό μόρφωμα, λέει ο Φρόιντ). Έτσι ώστε το ασυνείδητο, του οποίου ο Φρόιντ διαφωτίζει το μηχανισμό στα τρία πρωτοπόρα έργα του, είναι ακριβώς το ασυνείδητο που ο Λακάν βασίζει στο θεμέλιο της γλώσσας. Η γλώσσα είναι η θεμελιώδης δομή. Προσδίδει στο φροϋδικό ασυνείδητο την ταυτότητά του: «Το ασυνείδητο είναι της τάξεως της καθαρής λογικής, με άλλα λόγια, του σημαίνοντος» .

freud-lacan3

ΙΙ.- Όμως –και εδώ βρίσκεται η άλλη όψη της φροϋδικής ανακάλυψης στην οποία ο Λακάν θέλει να προσδώσει όλες της τις προεκτάσεις – το νόημα του ονείρου, της γλωσσικής παραδρομής, του ευφυολογήματος, της παραπραξίας, εντέλει του συμπτώματος με την έννοια της ψυχανάλυσης, είναι σε τελευταία ανάλυση μια επιθυμία. Αυτή η επιθυμία είναι άγνωστη στο υποκείμενο. Είναι μια επιθυμία που έχει απορριφθεί. Το σύμπτωμα συνιστά την ικανοποίηση αυτής της επιθυμίας. Πρόκειται για ένα «υποκατάστατο επιθυμίας», όπως διευκρινίζει ο Φρόιντ εννοώντας ότι παρεμβαίνει σαν συμβιβασμός στη σύγκρουση όπου βρίσκονται αντιμέτωποι η επιθυμία και το υποκείμενο που την απαρνείται. Πρόκειται λοιπόν για μια παράδοξη ικανοποίηση, μια ικανοποίηση που δεν ευχαριστεί. Το υποκείμενο του φροϋδικού ασυνειδήτου είναι κατά συνέπεια ένα διχασμένο υποκείμενο: επιθυμεί εκείνο που δεν θέλει, επιθυμεί με έναν τρόπο που δεν θέλει. Η λακανική κλινική των νευρώσεων ακολουθεί αυτήν τη φροϋδική έμπνευση. Είναι στη βάση της μια κλινική της επιθυμίας. Οι δύο πλευρές της νεύρωσης που κλασικά διακρίνει η φροϋδική κλινική, δηλαδή η υστερία και η ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση, ανάγονται η καθεμία σε έναν τρόπο του διχασμού του υποκειμένου, δηλαδή του διχασμού του από την επιθυμία.

Για να αποδώσουμε τα του καίσαρος τω καίσαρι, ας έρθουμε πρώτα πρώτα στο υστερικό υποκείμενο που το διχάζει το πάθος του για την επιθυμία του Άλλου. Η υστερική – που είναι μάλλον γένους θηλυκού, όπως δείχνει η κλινική – θέλει να είναι το αντικείμενο που προκαλεί την επιθυμία των ανδρών, από τη μια. Από την άλλη όμως, η εκπλήρωση της επιθυμίας που η ίδια υπέθαλψε την κάνει να το βάζει στα πόδια φοβισμένη. Υποχωρεί μπροστά στην επιθυμία. Οι διαταραχές της σεξουαλικής ζωής (η ψυχρότητα, για παράδειγμα) αποτελούν την πλέον σταθερή μαρτυρία αυτού του γεγονότος. Ο Λακάν αποδεικνύει πώς η φροϋδική κλινική της υστερίας συνιστά την αυστηρή ανάπτυξη αυτής της στρατηγικής της ανικανοποίητης επιθυμίας. Για την ακρίβεια, της επιθυμίας που απολαμβάνει να παραμένει ανικανοποίητη. Απολαμβάνω να προκαλώ την επιθυμία, απολαμβάνω να υποστηρίζω την επιθυμία του Άλλου, και μάλιστα την καθαρή επιθυμία – αυτός είναι ο τύπος της υστερικής νεύρωσης. Το υποκείμενο αποφεύγει τη δική του επιθυμία βρίσκοντας καταφύγιο στην επιθυμία του Άλλου. Δεν είναι εκείνη που επιθυμεί, αλλά ο Άλλος. Δικό του είναι το λάθος. Η εγγραφή του λάθους στον Άλλο, και μάλιστα η υπεράσπιση του λάθους του Άλλου, αποτελεί την υστερική οδό της νευρωτικής επιθυμίας.

Στην αντίθετη κατεύθυνση το ιδεοψυχαναγκαστικό υποκείμενο διαπνέεται από το πάθος να καταργήσει την επιθυμία του Άλλου. Αυτό που κυρίως θέλει ο ιδεοψυχαναγκαστικός είναι να επιθυμεί ο ίδιος χωρίς η επιθυμία του να χρειάζεται ούτε κατ' ελάχιστο να συνδέεται με την επιθυμία του Άλλου. Εξού και περιέρχεται σε αδιέξοδο. Αν συναινέσει στην επιθυμία τότε αποδέχεται στην ουσία να βρεθεί εξαρτημένος από την επιθυμία του Άλλου. Αν αρνηθεί αυτή την αλλοτρίωση τότε οδηγείται στο να θέλει να σκοτώσει κάθε επιθυμία μέσα του. Με αυτούς τους δύο τρόπους βρίσκεται αντιμέτωπος με το ανέφικτο. Διότι είναι, πράγματι, ανέφικτο κάποιος να μην επιθυμεί, αφού και το να μην θέλει να επιθυμεί εξακολουθεί να είναι μια επιθυμία. Είναι εξίσου ανέφικτο να επιθυμεί κανείς μοναχικά, επειδή η επιθυμία, από τη φύση της, είναι επιθυμία της επιθυμίας του άλλου. Η επιθυμία, πράγματι, αναζητά τουλάχιστον να αναγνωριστεί από το αντικείμενό της. Όμως, η απόλαυση του ιδεοψυχαναγκαστικού υποκειμένου είναι ακριβώς η απόλαυση της ανέφικτης επιθυμίας. Αυτό οδηγεί σταθερά σε μια απονεκρωμένη επιθυμία, απονευρωμένη, επιθυμία θανάτου που αναπτύσσεται σαν ένα διαιωνιζόμενο ερώτημα σχετικά με την ίδια την ύπαρξη: to be or not to be. Το ιδεοψυχαναγκαστικό υποκείμενο αποφεύγει την επιθυμία του σκοτώνοντας την επιθυμία. Δεν επιθυμεί, αγαπά. Ή μισεί. Είναι ισοδύναμο. Σημαίνει τελικά ότι μόνο ζητά.

freud-lacan4

ΙΙΙ.- Η λακανική κλινική βασίζεται λοιπόν καταρχάς στην ύπαρξη του υποκειμένου της επιθυμίας, γεγονός που όπως ήδη αναφέραμε συνεπάγεται ταυτόχρονα την διάσταση του υποκειμένου της απόλαυσης. Με άλλα λόγια, η πραγματικότητα της επιθυμίας με την έννοια του Φρόιντ είναι σεξουαλικής φύσεως. Το φροϋδικό ασυνείδητο – το ξέρουμε χωρίς όμως να αντιλαμβανόμαστε πάντοτε πόσο ακραίο είναι – είναι λιβιδινικό. Ως προς αυτό επίσης, ο Λακάν είναι κατεξοχήν φροϋδικός. Το λακανικό ασυνείδητο στηρίζεται και στο σώμα. Η τελευταία διδασκαλία του Λακάν προσδίδει σε αυτό ιδιαίτερη έμφαση. Το σώμα του ομιλούντος όντος είναι το τεμαχισμένο από την ενόρμηση σώμα: τεμαχισμένο σε ερωτογενείς, αυτονομημένες ζώνες. «Έννοια οριακή ανάμεσα στο σωματικό και το ψυχικό», λέει ο Φρόιντ, η ενόρμηση είναι κυρίως μερική ενόρμηση. Δηλαδή, δεν είναι σε καμία περίπτωση στοιχείο ενός όλου του οποίου υπηρετεί τα συμφέροντα. Είναι μάλλον ένα εξάρτημα. Ικανοποιείται για λογαριασμό της, με τρόπο αυτόνομο. Αφημένη στη δική της ικανοποίηση καθίσταται αρχή αποσύνθεσης. Αυτό εννοεί η φροϋδική ενόρμηση θανάτου. Η ενόρμηση είναι λοιπόν στην ίδια της τη ρίζα ενόρμηση θανάτου, επειδή είναι ακριβώς μερική ενόρμηση. Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια πρώτη διαφορά μεταξύ ενόρμησης και ανάγκης, οι οποίες εμφανίζουν μια επιπλέον διαφορά στο βαθμό που η απαίτηση της ενόρμησης για ικανοποίηση, σε αντιδιαστολή προς την ανάγκη, είναι άσβεστη. Με άλλα λόγια η ενόρμηση δεν έχει αντικείμενο, αντικείμενο κατάλληλο για την ικανοποίησή της. Αυτό εννοεί ο Λακάν όταν μιλάει για το «κεντρικό κενό» της ενόρμησης στο οποίο προσδίδει θεμελιώδες καθεστώς ονομάζοντάς το «αντικείμενο α».

Το αντικείμενο α πολώνει συνεπώς την κίνηση της ενόρμησης προς μια ικανοποίηση που διαρκώς αποτυγχάνει αφού παραμένει αενάως ακόρεστη. Το αντικείμενο α ενσαρκώνεται σε συγκεκριμένα αντικείμενα της αισθητής πραγματικότητας που συνδέονται με επιλεκτικό τρόπο με εξειδικευμένες ζώνες του σώματος. Όμως, αυτά τα αντικείμενα έχουν αξία ενορμητικών αντικειμένων μονάχα στο βαθμό που αναδεικνύουν το «κεντρικό κενό» της ενόρμησης. Έτσι, το λεγόμενο στοματικό αντικείμενο, αντικείμενο της δραστηριότητας της στοματικής ενόρμησης δεν είναι η ειδυλλιακή τροφή που θα μπορούσε, υποτίθεται, να αποτελεί το μητρικό γάλα για το βρέφος. Αντιθέτως, πρόκειται για το γεγονός ότι κανένα γάλα καμίας μητέρας δεν θα μπορούσε ποτέ να το ικανοποιήσει απόλυτα. Με αυτή την έννοια το ενορμητικό αντικείμενο είναι κατ' ουσίαν ανέφικτο. Γι' αυτό και αποκαλείται χαμένο αντικείμενο. Είναι κατεξοχήν νοσταλγικό αντικείμενο. Όχι επειδή υπήρξε κάποτε και δεν υπάρχει πλέον, αλλά μάλλον επειδή δεν υπήρξε ποτέ και δημιουργεί την ελπίδα κάποτε να υπάρξει.

freud-lacan5

Αυτή είναι η λειτουργία του αντικειμένου ως αντικειμένου α. Ο Λακάν το καθιστά το ενορμητικό αίτιο της επιθυμίας –όπως ο Φρόιντ που διαβλέπει στην επιθυμία την αναζήτηση του «χαμένου αντικειμένου». Όμως ο Λακάν ριζοσπαστικοποιεί το καθεστώς του φροϋδικού χαμένου αντικειμένου αντιμετωπίζοντάς το ως συνέπεια της γλώσσας. Η απώλεια παράγεται επειδή μιλάμε. Υπάρχει ανέκαθεν, είναι δομική, αλληλένδετη με το γεγονός της ομιλίας. Η στιγμή που προηγείται της απώλειας είναι μυθική στιγμή. Την ονειρευόμαστε. Την ονειρευόμαστε επειδή δεν μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά από το να την ονειρευόμαστε. Και μάλιστα αποτελεί το κατεξοχήν αντικείμενο του κάθε μας ονείρου. Η λακανική θεωρία του αντικειμένου α, όπως όλες οι θεωρητικές επεξεργασίες του Λακάν, είναι εξόχως κλινική. Θεμελιώνει την κλινική της επιθυμίας και της απόλαυσης. Αφορά και τις τρεις δομές που είναι η ψύχωση, η νεύρωση και η διαστροφή. Ας περιοριστούμε εδώ σε μια σύντομη αναφορά στην ψύχωση.

ΙV.- Ο Λακάν, όπως ξέρουμε, συνδέει την ψύχωση και με τις δύο όψεις των διαταραχών, του σημαίνοντος και της απόλαυσης αντίστοιχα. Από τη μια το ψυχωτικό υποκείμενο δεν αλλοτριώνεται επαρκώς από την τάξη του σημαίνοντος και αυτό συνεπάγεται τη μείζονα δυσλειτουργία του σημαίνοντος που τείνει να αποδιοργανωθεί. Τα «στοιχειώδη φαινόμενα» που αναλύει με μαεστρία ο Κλεραμπώ αποτελούν την τελειότερη απόδειξη αυτής της αποδιοργάνωσης. Πρόκειται για τις διαταραχές της συμβολικής τάξης, τις διαταραχές της γλώσσας. Εδώ ο Λακάν ακολουθεί μεν τις αναλύσεις του Φρόιντ για την ύπαρξη μιας λογικής στο σρεμπεριανό παραλήρημα, αλλά ταυτόχρονα καινοτομεί. Αρνείται ότι υπάρχει συνέχεια μεταξύ νεύρωσης, ψύχωσης και διαστροφής. Τις καθιστά τρεις ξεχωριστές υποκειμενικές δομές. Από τη μία στην άλλη υπάρχει λύση της συνεχείας χωρίς περάσματα ή διαβαθμίσεις. Κοντολογίς, «δεν γίνεται τρελός όποιος θέλει».
Η ψύχωση είναι λοιπόν καταρχάς μια δομή. Την συναντάμε σε δυο καταστάσεις: μπορεί να έχει εκλυθεί, μπορεί όχι. Βεβαίως τα δύο δεν είναι ισοδύναμα, ωστόσο αυτό δεν πρέπει να μας αποκρύπτει το γεγονός ότι η ψύχωση συνιστά και στις δύο περιπτώσεις μια καθορισμένη θέση του υποκειμένου στην τάξη του σημαίνοντος και στην τάξη της απόλαυσης. Με τη δεύτερη έννοια η λακανική κλινική είναι μια κλινική του αντικειμένου α. Αποδεικνύει πώς η απόλαυση του ψυχωτικού υποκειμένου είναι στη βάση της απόλαυση εκτός αντικειμένου α. Δεν ρυθμίζεται από την απώλεια και με αυτήν ακριβώς την έννοια δεν συνδέεται με την επιθυμία. Εν είδει αφορισμού ο Λακάν θα πει: «Ο ψυχωτικός έχει το αντικείμενο α στην τσέπη του». Με άλλα λόγια, δεν το έχει αποχωριστεί. Ένα ολόκληρο φάσμα της λακανικής κλινικής των ψυχώσεων συσχετίζεται με μια διαταραχή του αποχωρισμού εννοούμενου με αυτό τον τρόπο. Έτσι, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ψύχωση εκλύεται ακριβώς όταν το υποκείμενο βρίσκεται χωρίς στήριγμα, αντιμέτωπο με την απώλεια ως τέτοια (απώλεια ενός συγγενούς, ενός σημαντικού αντικειμένου, μιας επαγγελματικής κατάστασης, κλπ). Ομοίως, στην εν λόγω διαταραχή του αποχωρισμού παραπέμπουν οι τρόποι υποκειμενικής σταθεροποίησης όταν αφορούν καθηλωμένες μορφές πρόσδεσης (με έναν άνθρωπο, ένα ζώο, ένα αντικείμενο, ένα επάγγελμα, με ιδανικά, κλπ). Επιτρέπουν στο υποκείμενο να στηριχτεί προσφεύγοντας σε φαντασιακά ή συμβολικά ερείσματα άνευ της επικουρίας του αντικειμένου α. Η εγγραφή του αντικειμένου α μέσα στην υποκειμενικότητα επιτρέπει στην έλλειψη να λειτουργήσει με τρόπο που να δομεί το υποκείμενο ώστε το τελευταίο να είναι σε θέση να επιθυμεί και να απολαμβάνει. Να απολαμβάνει όμως ακριβώς εντός των ορίων του εφικτού δηλαδή της κατάστασης ενός όντος που ομιλεί.

freud-lacan6

V.- Με τη θεωρία του ενορμητικού αντικειμένου ως αντικειμένου α ο Λακάν καινοτομεί. Πρόκειται για τη μόνη εφεύρεση που θα διεκδικήσει σαν δική του στο φροϋδικό πεδίο. Το αντικείμενο α αναγνωρίζει το πραγματικό της απόλαυσης, δηλαδή το γεγονός ότι για το ομιλούν ον όλη η απόλαυση δεν ανάγεται στο σημαίνον. Η ψυχαναλυτική ερμηνεία δεν είναι παντοδύναμη και όχι σπανίως ενδέχεται να αποτυγχάνει μπροστά στο σύμπτωμα. Είναι επίσης γεγονός ότι η αποτελεσματικότητά της παραμένει περιορισμένη στη μετατροπή των τρόπων απόλαυσης του υποκειμένου. Αντιμέτωπη με αυτό το εμπόδιο η λακανική ψυχαναλυτική κλινική επικαλείται μια ηθική από την οποία δεν διαχωρίζεται. Αυτή η ηθική είναι μια ηθική της επιθυμίας και οφείλουμε με κάθε αυστηρότητα να πούμε ότι είναι η ίδια η ηθική της επιθυμίας του ψυχαναλυτή.

Πηγή: https://www.google.gr/url

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ