Menu
18 / 11 / 2019 - 07:28 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

gasireau

Ποθητή Χαντζαρούλα

Φεμινιστικό κίνημα, πολιτικά δικαιώματα και η έννοια του πολίτη

 

Θέτοντας τις κατηγορίες «γυναίκα» και «φεμινισμός» σε κριτική θεώρηση και αναζητώντας το ιστορικό νόημα και χρήση τους σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, οι φεμινίστριες ιστορικοί αμφισβήτησαν την ανασύνθεση της ιστορίας του φεμινισμού ως τελεολογική ιστορία μιας αθροιστικής προόδου που οδηγεί σε ένα στόχο. «Η ιστορία του φεμινισμού, όπως παρατηρεί η Τζόουν Σκοτ, πρέπει να γίνει κατανοητή ως σχέση μεταξύ της επανάληψης του αποκλεισμού και μιας μεταβαλλόμενης διαμόρφωσης και έκφρασης των υποκειμένων» (Scott 1996b:14).

Το πλαίσιο μέσα στο οποίο εξετάζεται το φεμινιστικό κίνημα ορίζεται από το «παράδοξο», από την «αμφισημία της χειραφέτησης», όπως την αποκαλεί η Χάννα Άρεντ. Το παράδοξο -η ανάγκη της αποδοχής και ταυτόχρονα της άρνησης της έμφυλης διαφοράς- αποτελεί τη συστατική συνθήκη του φεμινισμού ως πολιτικού κινήματος σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας του (Scott ό.π.:3-4). Το «παράδοξο» ερμηνεύεται μέσα από διαφορετικές οπτικές. Η Carole Pateman και η Ελένη Βαρίκα μελετούν την πολιτική θεωρία η οποία θεμελίωσε τη συνύπαρξη ενός οικουμενικού συστήματος που βάσιζε τα δικαιώματα των ανθρώπων στην ενότητα του ανθρώπινου γένους και ταυτόχρονα ένα σύστημα αποκλεισμού που νομιμοποιούσε τη διαφορά.

Η έννοια του πολίτη αποτελεί σύμφωνα με την Pateman μια πατριαρχική κατηγορία. Η έννοια του ατόμου στους θεωρητικούς του κοινωνικού συμβολαίου κατασκευάστηκε σύμφωνα με ένα ανδρικό πρότυπο και προϋπέθετε ένα οικουμενικό, ομοιογενές «δημόσιο» πεδίο της ισότητας, ελευθερίας, του λόγου, της συναίνεσης και του συμβολαίου, αφήνοντας κάθε ιδιαιτερότητα και διαφορά στο ιδιωτικό και ταυτίζοντάς το με τις γυναίκες. «Η διάκριση δημόσιου και ιδιωτικού ήταν η διάκριση του κόσμου της φυσικής υποταγής, δηλαδή των γυναικών, από τον κόσμο των συμβατικών σχέσεων μεταξύ ατόμων, δηλαδή των ανδρών» (Pateman 1989:53). Οι γυναίκες κέρδισαν πολιτικά δικαιώματα μέσα στη δομή της πατριαρχικής εξουσίας στην οποία οι ιδιότητες και τα καθήκοντά τους ήταν απαξιωμένα. Το να ζητάν ισότητα σήμαινε να αποδεχτούν της πατριαρχική αντίληψη του πολίτη που σήμαινε ότι οι γυναίκες έπρεπε να γίνουν σαν τους άνδρες. Ενώ το να επιμένουν να αναγνωριστούν τα διαφορετικά χαρακτηριστικά, ικανότητες και δραστηριότητές τους στην έννοια του πολίτη σήμαινε ότι ζητούσαν το αδύνατο καθώς ήταν αυτές ακριβώς οι διαφορές που η πατριαρχική έννοια του πολίτη απέκλειε.

hantz old35
Ο σύγχρονος δυτικός φεμινισμός δημιουργήθηκε από τους λόγους της δημοκρατικής πολιτικής που εξίσωσαν την ατομικότητα με την ανδρικότητα. Από τη μία μεριά, το άτομο αποτελούσε το αφηρημένο πρότυπο του ανθρώπου. Από αυτό τον ορισμό απέρρεαν τα φυσικά και καθολικά ανθρώπινα δικαιώματα και δινόταν η δυνατότητα στους άνδρες να απαιτήσουν τα πολιτικά δικαιώματα του πολίτη. Από την άλλη, το άτομο αποτελούσε ένα μοναδικό ον, διαφορετικό από όλα τα άλλα του είδους του. Οι φιλόσοφοι κατέστησαν την αφηρημένη ατομικότητα ως τη βάση της δημοκρατίας. Οι φεμινιστικές παραδόσεις είτε χρησιμοποίησαν τον λόγο για τα δικαιώματα του διαφωτισμού και επιβεβαίωσαν το δικαίωμα της συμμετοχής των γυναικών στα δικαιώματα στο όνομα του ανθρώπου είτε χρησιμοποίησαν τον λόγο της διαφορετικότητας ως προς τις ηθικές και μητρικές ιδιότητες.

Η Σκοτ αναλύει το παράδοξο ως συστατικό στοιχείο της συγκρότησης του υποκειμένου του φεμινισμού. Η ιστορία της διαμόρφωσης του φεμινισμού εξετάζεται στο πλαίσιο των λόγων μέσα και από τους οποίους διαμορφώθηκε, τους λόγους δηλαδή για την ατομικότητα, τα ατομικά δικαιώματα και την κοινωνική ευθύνη. Οι λόγοι αυτοί εξετάζονται μέσα από τα αποτελέσματά τους στην υποκειμενικότητα, μέσα από τον τρόπο που δημιουργούν τα υποκείμενα για τα οποία μιλούν, καθώς καμία ταυτότητα δεν συγκροτείται έξω από το πεδίο της εξουσίας. Στην εποχή των δημοκρατικών επαναστάσεων οι «γυναίκες» γεννήθηκαν ως πολιτικοί απόβλητοι μέσω των λόγων της έμφυλης διαφοράς. Ακριβώς επειδή εγκολπώθηκαν την κατηγορία γυναίκες και μίλησαν εξ ονόματός της, ο φεμινισμός παρήγαγε την έμφυλη διαφορά που ζητούσε να εξαφανίσει.

Η ταυτότητα δημιουργείται επομένως σε ένα ασταθές σημείο, στη συνάντηση των λόγων που τοποθετούν τα υποκείμενα σε μια υπάλληλη θέση και στην άρνηση αυτής της θέσης, καθώς ο τρόπος που έχουν αναπαρασταθεί ορίζει και τον τρόπο που τα ίδια τα υποκείμενα αναπαριστούν τον εαυτό τους. Οι φεμινίστριες προσπάθησαν να αυτοπροσδιοριστούν σε σχέση με επιχειρήματα που δεν είχαν διαμορφώσει εκείνες και αφορούσαν τη διαφορά και την ομοιότητα και προσπάθησαν να αντιταχθούν και να ανατρέψουν τους όρους που χρησιμοποιήθηκαν ώστε να εγκαθιδρύσουν διακρίσεις. Με τον ίδιο τρόπο που άλλες κατηγορίες όπως οι Μαύροι, οι Εβραίοι και οι Μουσουλμάνοι, σε άλλες ιστορικές συγκυρίες, εγκολπώθηκαν την ταυτότητα που τους είχε επιβληθεί προσπαθώντας να αρνηθούν τα αρνητικά χαρακτηριστικά της, έτσι και οι γυναίκες κατέφασκαν σε μια συλλογική ταυτότητα που ήταν αδύνατο να την καταστήσουν άσχετη με τους πολιτικούς τους στόχους (στο ίδιο: x). Το παράδοξο συνίσταται στο ότι δέχτηκαν κυριαρχικούς ορισμούς του φύλου και από την άλλη αρνήθηκαν αυτούς τους ορισμούς.

hantz old36
Η ανάλυση εστιάζει επίσης στον τρόπο με τον οποίο οι λόγοι της οικουμενικότητας και κυρίως οι λόγοι του αφηρημένου ατομισμού και του κοινωνικού καθήκοντος και κοινωνικών δικαιωμάτων έδωσαν την δυνατότητα στις γυναίκες να ορίσουν τους εαυτούς τους ως πολιτικά υποκείμενα ακόμα και όταν οι ίδιοι οι λόγοι, τους αρνούνταν την πολιτική δράση (στο ίδιο:15). 

Δημόσιο και ιδιωτικό

Μια από τις βασικές διχοτομίες που αποτέλεσε κληρονομιά του Διαφωτισμού και οργάνωσε την ανισότητα και την ιεραρχία ανάμεσα στα φύλα ήταν αυτή του δημόσιου-ιδιωτικού. Οι φεμινίστριες ιστορικοί αμφισβήτησαν τη διχοτομία δημόσιο και ιδιωτικό θεωρώντας την θεμελιακή για την καταπίεση των γυναικών στο παρελθόν, επεξεργάστηκαν έναν ορισμό του πολιτικού που δεν ταυτιζόταν με την κρατική εξουσία και την καταστολή και έδειξαν ότι η εξουσία διαπερνά και την ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα και ότι εξασφαλίζεται μέσω θεσμών όπως η οικογένεια, η θεσμοθετημένη ομοφυλοφιλία, ο κατά φύλο καταμερισμός της εργασίας κλπ. (Βαρίκα 2000). Έδειξαν ότι τα όρια ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό είναι συγκεχυμένα, μεταβάλλονται ιστορικά και προσδιορίζονται από την πολιτική. Η αντίληψη ότι το προσωπικό είναι πολιτικό κωδικοποιούσε το αίτημα της ανίχνευσης της κυριαρχίας σε σχέσεις που θεωρούνται ότι αποτελούν μέρος της ανθρώπινης φύσης και σε θεσμούς που ορίζονται ως απολιτικοί. Η «πολιτικοποίηση του κοινωνικού», όπως την ονόμασαν ο Ernesto Laclau και η Chantal Mouffe, η οποία εκτείνεται από τους αγώνες των εργατών, το φεμινισμό μέχρι τους αγώνες των μειονοτήτων, τείνει να διαλύσει τη διάκριση δημόσιου-ιδιωτικού.

Οι έννοιες δημόσιο και ιδιωτικό και η κατηγορία του διαχωρισμού των σφαιρών αποτέλεσαν αντικείμενα διερεύνησης και ταυτόχρονα αναλυτικά πλαίσια για την ιστορία του φύλου. Οι μελέτες υποστήριξαν ότι ο διαχωρισμός των σφαιρών και η διχοτομία δημόσιο-ιδιωτικό αποτελούσαν κεντρικά νοητικά πλαίσια από το δέκατο έβδομο αιώνα και εξής, βάσει των οποίων οργανώνονταν οι έμφυλες σχέσεις και οι ταξικές ταυτότητες. Η δημιουργία της αστικής ταυτότητας θεωρήθηκε άρρηκτα δεμένη με τον έμφυλο διαχωρισμό των σφαιρών. Το δημόσιο και το ιδιωτικό αποτελούσαν έμφυλες έννοιες καθώς ταύτιζαν το δημόσιο ως ανδρικό πεδίο και το ιδιωτικό με τις γυναίκες και τον οικιακό χώρο και θεωρήθηκαν ότι χαρακτήριζαν τις δυτικές καπιταλιστικές κοινωνίες. Ταυτόχρονα αυτή η διχοτομία λειτουργούσε ιεραρχικά καθώς απέκλειε τις γυναίκες από την πολιτική και την οικονομική δραστηριότητα. Για τη Leonore Davidoff και την Catherine Hall, ο διαχωρισμός των σφαιρών αποτελούσε κεντρική διάσταση της αστικής ταυτότητας που διαπερνούσε όλα τα πεδία της κοινωνικής ζωής (1987). Η ανδρική ταυτότητα διαμορφώθηκε σε σχέση με τη συμμετοχή των ανδρών στην οικονομική και πολιτική σφαίρα ενώ η ιδεολογία της οικιακότητας προσδιόρισε τις γυναίκες ως μητέρες και συζύγους. Οι ιστορικοί έχουν αμφισβητήσει τη σχέση της γλώσσας του διαχωρισμού των σφαιρών και της διχοτομίας δημόσιο/ιδιωτικό με την νεωτερικότητα και την ανάπτυξη του καπιταλισμού.

hantz old38

 Θεωρούν επίσης ότι δεν πρέπει να γίνεται σύγχυση ανάμεσα στην ιδεολογική χρήση του διαχωρισμού των σφαιρών και στην πραγματικότητα των γυναικών το δέκατο ένατο αιώνα. Ακόμα, ότι οι πηγές στις οποίες στηρίχθηκαν οι ιστορικοί που χρησιμοποίησαν αυτό το αναλυτικό πλαίσιο (ημερολόγια, οδηγοί συμπεριφοράς, μυθιστόρημα, κανονιστική λογοτεχνία) φωτίζουν τους τρόπους με τους οποίους οι λευκές αστές χρησιμοποίησαν αυτή την ιδεολογία για να δομήσουν την υποκειμενικότητά τους και την πρόσβασή τους στη δημόσια σφαίρα και δεν αντανακλούν την κοινωνική πραγματικότητα, και με αυτή την έννοια οι ιστορικοί αναπαράγουν ένα ιδεολογικό σχήμα αντί να θέσουν σε κριτική διαπραγμάτευση την ίδια την κατηγορία (Vickery 1993). Υποστηρίζουν ότι στην πραγματικότητα, τα όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού ήταν συγκεχυμένα όπως δείχνει η συμμετοχή των γυναικών σε ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων (συγγραφή που απολάμβανε μεγάλη δημοσιότητα, οι αναγνωστικές πρακτικές, συμμετοχή στη φιλανθρωπία και την κοινωνική πολιτική κλπ.) ανεξάρτητα από την ρητορική της ιδιωτικότητας (Barker 1997, Armstrong 1987). Μία άλλη κριτική θέτει σε αμφισβήτηση την καθολική ισχύ της κατηγορίας θεωρώντας ότι δεν ανταποκρίνεται στις εμπειρίες των μαύρων γυναικών και των γυναικών της εργατικής τάξης και επομένως έχει περιορισμένη αναλυτική αξία για την ερμηνεία άλλων υποκειμενικοτήτων (Kerber 1988).

Για την Riley, το νέο πεδίο του κοινωνικού που αναδύθηκε το δέκατο ένατο αιώνα ανατρέπει τη διχοτομία δημόσιο-ιδιωτικό. Το δέκατο ένατο αιώνα οι γυναίκες ταυτίζονται όλο και περισσότερο με τη φύση και το φύλο τους, ενώ η ίδια η έννοια της Φύσης αναδιαρθρώνεται μέσα από τη σύνδεσή της με την κατηγορία «γυναίκα». Η ανάπτυξη των κοινωνικών επιστημών συγκροτήθηκε μέσα από και συγκρότησε μια συλλογική κατηγορία «γυναίκα» που αποτέλεσε το πεδίο επέμβασής τους και αντικείμενό τους. Παράλληλα, το κοινωνικό αποτέλεσε ένα νέο πεδίο δράσης των γυναικών αλλά και έντασης στο φεμινιστικό κίνημα. Η «σύγχρονη γυναίκα» σμιλεύτηκε από τις επιστήμες του ανθρώπου και τα ταξινομητικά τους συστήματα (δημογραφία, οικονομικά, κοινωνιολογία, ψυχολογία, νευρολογία και ψυχιατρική) αλλά και από τους φεμινισμούς του εικοστού αιώνα, οι οποίοι εγκολπώθηκαν, επαναπροσδιόρισαν ή απέρριψαν τα στοιχεία αυτής της κατηγορίας. Η σχέση των ανδρών με την κοινωνία (το κατεξοχήν αντικείμενο των κοινωνικών επιστημών) ορίστηκε με εντελώς διαφορετικό τρόπο από την τοποθέτηση των γυναικών στο κοινωνικό πεδίο. Οι γυναίκες δεν εξαιρέθηκαν αλλά ενσωματώθηκαν με έναν ολωσδιόλου ασύμμετρο τρόπο. Το πολιτικό τέθηκε σε αντιδιαστολή με το κοινωνικό το οποίο ενσωμάτωνε τις γυναίκες ως κοινωνικότητα στο διηνεκές (Riley 1988) και με αυτή την έννοια η ανάδυση του κοινωνικού πεδίου ανέτρεψε την διχοτομία του δημόσιου και του ιδιωτικού (Donzelot 1977).

hantz old39

Ιστορία της ανδρικότητας

Η μελέτη των ανδρών και της ανδρικότητας έχει αναπτυχθεί κυρίως στην βορειοαμερικανική, ευρωπαϊκή και αυστραλιανή ιστοριογραφία. Κάποιες από τις φεμινίστριες ιστορικούς αντιμετώπισαν με καχυποψία την μελέτη της ανδρικότητας, θεωρώντας ότι επαναφέρει τους άνδρες ως κεντρικά πρόσωπα της ιστορικής αφήγησης. Η απάντηση έχει έμμεσα δοθεί πολύ πριν από την εμφάνιση των μελετών της ανδρικότητας, από την Natalie Zemon Davis, όταν υποστήριξε ότι οι ιστορικοί πρέπει να μελετούν όχι μόνο το υποταγμένο φύλο αλλά τη σημασία των φύλων, των έμφυλων ομάδων στο παρελθόν (Davis 1975). Το ερώτημα που έθεσαν οι φεμινίστριες αναφορικά με αυτό νέο ερευνητικό πεδίο είναι μήπως η ενασχόληση με τους άνδρες και την ανδρικότητα, όταν περιορίζεται στους ρόλους και στις πολιτισμικές αναπαραστάσεις της ανδρικότητας, παραγνωρίζει τις έμφυλες σχέσεις εξουσίας. Ένα από τα χαρακτηριστικά της ανδρικότητας και ιδιαίτερα στις νεώτερες Δυτικές κοινωνίες είναι ο σχετικά αόρατος χαρακτήρας της, αφού οι άνδρες εμφανίζονταν ως ο κανόνας και ταυτίζονταν με τον ορθό λόγο και όχι με το σώμα και με αυτή την έννοια «δεν είχαν φύλο», ενώ οι γυναίκες αποτελούσαν το κατεξοχήν φύλο καθώς ταυτίζονταν με φυσιολογικές λειτουργίες. Ακόμα και στη βικτοριανή εποχή, η βιολογία πολύ λίγο ασχολήθηκε με τους άνδρες ως διακριτές βιολογικές οντότητες σε σύγκριση με τις μελέτες για τις γυναίκες (Tosh 1994). Στην ιστορική μελέτη όταν οι ιστορικοί δεν εστιάζουν ειδικά στις γυναίκες, η ιστορία αφορά τους άνδρες. Όχι όμως τους άνδρες ως άνδρες, ως έμφυλα δηλαδή όντα. Η μελέτη της ανδρικότητας επιδίωκε να φέρει στο προσκήνιο την έμφυλη διάσταση της ανδρικής ταυτότητας και να ιστορικοποιήσει την ανδρικότητα. Αμφισβητώντας λοιπόν την ταύτιση των ανδρών με την οικουμενικότητα, η μελέτη της ανδρικότητας εξετάζει τους άνδρες ως έμφυλα όντα. Η Rosalind O'Hanlon (1997:3) ορίζει την ανδρικότητα ως «μια όψη της κοινωνικής υπόστασης των ανδρών που είναι έμφυλη: η οποία τον ορίζει ως άνδρα, τον συνδέει με άλλους άνδρες και καθορίζει διαφορετικές πλευρές της ταυτότητάς του, όπως την τάξη, την εργασία, τη φυλή και την εθνότητα».

Η ιδεολογία του ανδρισμού στη βικτοριανή εποχή ήταν αντικείμενο μελετών καθώς θεωρήθηκε ότι αποτελούσε μία από τις έννοιες κλειδιά στο ηθικό σύμπαν των βικτοριανών. Η κουλτούρα του ιδιωτικού σχολείου (Newson 1961), η σχέση μεταξύ αθλητισμού και ανδρισμού (Mangan 1981), η θέση του ανδρισμού στο βικτοριανό μυθιστόρημα (Vance 1985, Nelson 1991), ο μετασχηματισμός του ανδρισμού στις αρχές του εικοστού αιώνα και η διαμόρφωση ενός κώδικα αποικιοκρατικού ανδρισμού (Field 1982, Rosenthal 1986), ο οποίος αποτέλεσε τον πυρήνα των πολιτισμικών αναπαραστάσεων με ευρεία λαϊκή απήχηση και διαπότισε την ανδρική ταυτότητα (Dawson 1994, Bristow 1991, Boyd 1994). Παρόλο που σε αυτές τις μελέτες το φύλο δεν αποτελεί αναλυτικό πλαίσιο, δεν εξετάζεται η σημασιοδότηση της ανδρικότητας μέσα από τη σχέση της με την θηλυκότητα και δεν αναδεικνύεται η άρθρωσή της με τις σχέσεις εξουσίας, έχουν φωτίσει τις ιστορικές εκφράσεις της ανδρικότητας και θέσει σε αμφισβήτηση τη σταθερότητα των έμφυλων κατηγοριών. Οι ιστορικοί που ανέλυσαν τα αποικιοκρατικά στερεότυπα της εκθήλυνσης των αποικιοκρατούμενων, πρόβαλαν περισσότερο την άρθρωση της ανδρικότητας με τις σχέσεις εξουσίας και την έμφυλη επένδυση του αποικιοκρατικού λόγου.

hantz old40

Η εισαγωγή της έννοιας της ανδρικότητας στις κοινωνικές σχέσεις ανέδειξε τη διαπλοκή της με την ταξική ταυτότητα και αναίρεσε την ύπαρξη ενός παγιωμένου ορισμού της ανδρικότητας, τόσο της αστικής όσο και της εργατικής τάξης (Roper και Tosh 1991). Τα στοιχεία που όριζαν κάθε φορά την ανδρική ταυτότητα των αστών καθώς και η ισορροπία τους μεταβάλλονταν. Η έννοια του breadwinner αποτέλεσε την κατεξοχήν δημόσια έκφραση της ανδρικότητας που καθόρισε και τις σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα φύλα αλλά και στις κοινωνικές τάξεις (Tosh 1994). Οι ανύπαντροι άντρες είχαν πάντοτε μια αμφίβολη θέση στην κοινωνία ενώ η εργασία των γυναικών και η αδυναμία των εργατών να παρέχουν τα μέσα για την επιβίωση της οικογένειας χωρίς την εργασία των γυναικών συνιστούσε απειλή για την ανδρική ταυτότητα των εργατών. Η εργασιακή ταυτότητα, η ειδίκευση, η φυσική δύναμη αποτελούσαν συστατικά στοιχεία της ανδρικής εργατικής ταυτότητας (Willis 1993). Η ταπείνωση του άνεργου άνδρα που τον συντηρούσε η σύζυγός του ήταν συνδεδεμένη με την κανονιστική ανδρική ταυτότητα που οριζόταν όχι μόνο με βάση τις πολιτικές αξίες της κυρίαρχης τάξης αλλά και από το εργατικό κίνημα (Rose 1993, McClelland 1989). Η διαπλοκή της ανδρικότητας με τη σεξουαλικότητα έδειξε ότι η κυρίαρχη ανδρικότητα αποκτά νόημα μέσα από την αντίθεσή της με άλλες υπάλληλες ανδρικότητες οι οποίες θέτουν σε αμφισβήτηση την πατριαρχία (Weeks 1989, 199).

Οι ιστορικοί ανέλυσαν τη συμβολική λειτουργία της θηλυκότητας και της ανδρικότητας στις εθνικές αναπαραστάσεις των ολοκληρωτικών καθεστώτων (Πασσερίνι 1998) και στον πόλεμο. Οι αντιλήψεις για την ανδρικότητα και τη θηλυκότητα απέδιδαν διαφορετικούς ρόλους στις γυναίκες και στους άνδρες στον πόλεμο και διαμόρφωναν σχέσεις εξουσίας τόσο μεταξύ ανδρών και γυναικών όσο και μεταξύ ανδρών αλλά και δεσμούς αλληλεγγύης. Οι αντιλήψεις για την ανδρικότητα που ενσάρκωνε η μορφή του Μουσολίνι έθεταν ιεραρχίες ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα καθώς και ανάμεσα στα κοινωνικά στρώματα. Η ανδρικότητα ως στοιχείο της εθνικής ταυτότητας την περίοδο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου δημιουργούσε δεσμούς μεταξύ των ανδρών, ταύτιζε τους άνδρες με το Κράτος και τους προσέδιδε μια προνομιακή σχέση με το Κράτος (Mosse 1984). Η μελέτη των συμβολικών αναπαραστάσεων κρίθηκε απαραίτητη για την κατανόηση της πολιτικής βίας.

hantz old41
Η μελέτη της ανδρικότητας στην αποικιοκρατία θέτει σε κριτική τη μελέτη του φύλου ως σχέσης μεταξύ ανδρών και γυναικών και εισάγει την διαδραστική σχέση της ανδρικότητας με την τάξη, την φυλή, την σεξουαλικότητα, την θρησκεία και την εθνική ταυτότητα, αναδεικνύοντας την κεντρικότητα του ζητήματος της εξουσίας στην ιστορία της ανδρικότητας. Το μοντέλο της κανονιστικής βρετανικής ανδρικότητας (και οι αποκλεισμοί που το συγκροτούσαν, μέσω της «εκθήλυνσης» των αποικιοκρατούμενων) οργάνωσε τις σχέσεις εξουσίας ανάμεσα σε αποικιοκράτες και αποικιοκρατούμενους αλλά επίσης αποτέλεσε τον άξονα γύρω από τον οποίο συγκροτήθηκαν οι ταυτότητες των τοπικών ελίτ και της μικροαστικής τάξης και οι σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα φύλα αλλά και τις κοινωνικές τάξεις (Sarkar 1992, 1997).

Η ανδρικότητα αποτέλεσε το πεδίο πάνω στο οποίο συγκροτήθηκαν οι ιεραρχίες ανάμεσα στην αποικιοκρατική εξουσία και τους αποικιοκρατούμενους, αλλά ταυτόχρονα το πεδίο μέσω του οποίου επαναπροσδιορίστηκαν οι ανδρικές ταυτότητες των αποικιοκρατούμενων (Nandy 1983, Sinha 1995, Chowdury 1998). Στο πλαίσιο της αποικιοκρατίας στην Ινδία, η ανδρικότητα μελετήθηκε ως σχέση, όχι ως μία αυτάρκης ιστορία μιας συγκεκριμένης ομάδας. Οι έμφυλες διχοτομίες μεταξύ ενός εσωτερικού/ψυχικού κόσμου και ενός εξωτερικού/υλικού αποτέλεσαν τις λογοθετικές στρατηγικές της εθνικιστικής ιδεολογίας με αποτέλεσμα η διπλή χειραφέτηση των γυναικών να προσδιορίζεται από μια εθνικιστική πατριαρχία (Chaterjee 1993). Επίσης τονίστηκε ότι πρέπει να μελετηθεί όχι μόνο στο πλαίσιο αναπαραστάσεων αλλά των ιδεολογικών και υλικών συνθηκών μέσα στις οποίες νοηματοδοτείται (Sarkar 1992, Chakravarti 1998). Η ανδρικότητα διαμορφώνεται από ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών σχέσεων αλλά αποτελεί και η ίδια στοιχείο διαμόρφωσής τους (Sinha 1999). Η Minralini Sinha (1995), εξετάζοντας την μορφή και τα αποτελέσματα της έμφυλης άρθρωσης της βρετανικής αποικιοκρατικής εξουσίας, υποστήριξε ότι η βρετανική αποικιοκρατική κουλτούρα δεν επέβαλε την ανδρικότητα ως μορφή εξουσίας αλλά χτίστηκε πάνω σε προηγούμενες εκφάνσεις της ανδρικότητας. Οι στρατιωτικές παραδόσεις αποτελούσαν σημαντικό μέρος της προ-αποικιακής κουλτούρας στην Ινδία, οι οποίες ενισχύθηκαν με την υπερ-μασκιλιστική κουλτούρα της βρετανικής αποικιακής εξουσίας.
Υπάρχει ο κίνδυνος, όπως έχει παρατηρήσει η Judith Allen (1987), στην μελέτη των ανδρών ως έμφυλα όντα και της έκφρασης της ανδρικότητας στον οικιακό χώρο, στην γειτονιά, στην εργασία κλπ., να θεωρήσει δεδομένη την σχέση μεταξύ του ανδρικού σώματος (των ανδρών) και των διαφορετικών μορφών της ανδρικότητας στην ιστορία. Ελλοχεύει πάντοτε ο κίνδυνος να υπονοήσει μια συνέχεια των πραγματικών γυναικών και ανδρών και να περιγράφει τις αλλαγές της ανδρικότητας πάνω σε σταθερά σώματα. Οι πολλαπλές κοινωνικές συνθήκες που αναπαράγονται από τις πολιτικές της ανδρικότητας αρνούνται την ταύτιση των ανδρών με την ανδρικότητα. Επομένως δεν υπάρχει κανένα πεδίο στο οποίο ανήκει κατ' ανάγκην η ανδρικότητα ούτε κάποια αρχή ή θεμέλιο όπου μπορεί κανείς να ανιχνεύσει κάποια συνεχή σχέση μεταξύ των ανδρών και της ανδρικότητας. Η Sinha προτείνει την αποσύνδεση της ανδρικότητας από τους άνδρες και επομένως την αποσύνδεση της ανδρικότητας από τις ιστορίες των ανδρών ως έμφυλα όντα.

hantz old42

Αποικιοκρατία και φύλο

Η κριτική των έγχρωμων φεμινιστριών για την απώθηση από την ιστορία των γυναικών του ρόλου που έπαιξε η φυλετική καταπίεση στη διαμόρφωση του ατομικού και συλλογικού υποκειμένου του φεμινισμού και το κάλεσμά τους να ερευνήσουν οι ίδιες οι λευκές ιστορικοί τους τρόπους με τους οποίους η αποικιοκρατία διαμόρφωσε τις εθνικές ταυτότητες αλλά και την ιστορική αφήγηση, άρχισε να αποτελεί ζητούμενο για την ιστορία του φύλου τη δεκαετία του 1990. Η μετατόπιση από την θεώρηση της Βρετανίας ως κλειστής και ανέπαφης από την αυτοκρατορία στην αντιμετώπιση των βρετανικών κοινωνικών και πολιτισμικών μορφωμάτων -ανδρικότητας, του καπιταλισμού, του οικιακού ιδεώδους- μέσα από τη σχέση τους με τον αποικιοκρατικό κοινωνικό σχηματισμό, συνιστά ένα αναλυτικό πλαίσιο που προσπαθεί να ανταποκριθεί στα ζητήματα που έθεσαν οι έγχρωμες φεμινίστριες. Το εθνικό πλαίσιο επεκτάθηκε και αντιμετωπίστηκε μέσα στο πλαίσιο της αποικιοκρατίας, καθώς η αποικιοκρατία έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της βρετανικής ταυτότητας. Μέσα από αυτή τη διαλεκτική σχέση θεωρήθηκε ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για εθνική ομοιογένεια και εδαφική αυτονομία. Η φεμινιστική οπτική ανέτρεψε συμβατικές θεωρήσεις της ιμπεριαλιστικής ιδεολογίας και των πρακτικών της και προσέφερε μεθοδολογίες για την κατανόηση του έθνους, του εθνικισμού, της αυτοκρατορίας και της πολιτισμικής ταυτότητας. Μια από τις θεωρητικές παραδοχές της ιστορίας της αποικιοκρατίας είναι ότι ο ιμπεριαλισμός δεν μπορεί να γίνει κατανοητός χωρίς μια θεωρία των σχέσεων εξουσίας που οργανώνονται από την έννοια του φύλου.

Η εξέταση των δυναμικών του φύλου ως μια βασική διάσταση του ιμπεριαλιστικού προγράμματος αποτέλεσε το πλαίσιο ανάλυσης της μελέτης της Anne McClintock (1995). Η McClintock εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους οι γλώσσες τις τάξης και του εθνικού πρωτογονισμού στην βρετανική κοινωνία εκφράζονταν μέσα από λόγους φυλετικής απόκλισης και σεξουαλικής παθολογίας. Η διαχείριση και ο έλεγχος της εργατικής τάξης πραγματοποιούνταν μέσα από την προβολή ρατσιστικών και έμφυλων χαρακτηριστικών στο εργατικό δυναμικό. Το γυναικείο σώμα ήταν το σύμβολο των ορίων της αυτοκρατορίας στο εσωτερικό της βικτοριανής κοινωνίας. Οι αναπαραστάσεις των υπηρετριών, των νταντάδων, των εργατριών στα ορυχεία, των ιρλανδών εργαζομένων, των πορνών, έκαναν χρήση των συμβόλων του αποικιοκρατικού φαντασιακού αλλά και της σεξουαλικής απόκλισης. Η γυναικεία αστική ταυτότητα διαμορφώθηκε σε σχέση με αυτές τις αναπαραστάσεις μέσα από το διχοτομικό διαχωρισμό και έκαναν αδιανόητη κάθε έννοια «αδελφότητας» και συμμετοχής των γυναικών της εργατικής τάξης σε μια κοινή ταυτότητα.

hantz old43

Anne McClintock

Η αγγλική εθνική ταυτότητα, υποστηρίζει η McClintock, συγκροτήθηκε μέσα από έννοιες φυλετικής καθαρότητας, της πολιτισμικής ανωτερότητας και του εκπολιτισμού του «Άλλου». Οι έννοιες της φυλετικής καθαρότητας και υγιεινής και της ιμπεριαλιστικής προόδου διαχέονταν στην μητρόπολη μέσω του εμπορευματικού καπιταλισμού και της διαφήμισης. Αυτή η εκλαΐκευση και η μαζική διαφήμιση της αυτοκρατορίας έφερνε τις αποικίες στην καρδιά της μητρόπολης, διαμορφώνοντας την αγγλική ταυτότητα.

Η Catherine Hall (1992) υποστηρίζει ότι η αγγλική εθνική ταυτότητα συγκροτήθηκε μέσα από τον αποικιακό λόγο. Η διαμάχη για τη δουλεία αφορούσε την κατασκευή της αγγλικής ταυτότητας και την παγίωση σχέσεων κυριαρχίας και υποταγής. Οι λόγοι που αφορούσαν την κατάργηση της δουλείας οργανώνονταν γύρω από την έννοια του «νέγρου» ως μικρότερου αδελφού ή αδελφής. Αφορούσαν τόσο την κατασκευή της κατηγορίας «μαύρος» αλλά και, έμμεσα, την κατασκευή της λευκής ταυτότητας, μιας κατηγορίας όμως που ήταν αόρατη καθώς εμφανιζόταν ως φυσική και μεταμφιεζόταν ως οικουμενική. Εξετάζοντας δύο αντιμαχόμενες εκδοχές της αγγλικής ανδρικότητας στα τέλη του δεκάτου ενάτου αιώνα, η Hall καταλήγει ότι η αγγλική ανδρικότητα συνδεόταν με μια σειρά ιδεών για την διαφορά των φύλων και για την φυλετική ανισότητα. Και οι δύο στηρίζονταν στην παραδοχή ότι οι άνδρες λευκοί αστοί αποτελούσαν την ενσάρκωση της ατομικότητας, η οποία ήταν συνυφασμένη με την ανεξαρτησία. Η πρώτη εκδοχή της ανδρικότητας που εκφραζόταν από τον Thomas Carlyle, υποστήριζε ότι η πραγματική ανθρώπινη κατάσταση σήμαινε την ικανότητα των ανδρών να δρουν με ισχύ και να διευθύνουν τις γυναίκες, τους υπηρέτες και τους σκλάβους. Η κατάρρευση των κοινωνικών ιεραρχιών (η ψήφος των εργατών, ο φεμινισμός, οι απαίτηση των μαύρων να συμπεριληφθούν στην πολιτισμένη ανθρωπότητα) απειλούσε την κοινωνία. Η άλλη έκφανσή της, την οποία υποστήριζε ο John Stuart Mill, ήταν ότι οι μαύροι και οι γυναίκες έπρεπε και μπορούσαν να φτάσουν και αυτοί στο επίπεδο του πολιτισμού, της ανδρικής δηλαδή ατομικότητας και της ελεύθερης βούλησης, επιδιώκοντας μια ισότιμη σχέση μεταξύ γυναικών και ανδρών, μαύρων και λευκών. Οι δύο αυτές εκδοχές της ανδρικότητας προσέδιδαν διαφορετικό νόημα στην αγγλικότητα, συγκροτώντας ταυτόχρονα τις διαφορετικές εκδοχές της εθνικής ταυτότητας, η μία σοβινιστική, εθνοκεντρική και ρατσιστική, επικαλούμενη τη λαϊκή συνείδηση και την παράδοση και η άλλη εδραιωμένη στον ορθό λόγο και στο δίκαιο.

hantz old44
Προσπαθώντας να προσφέρει μια περισσότερο ιστορική και υλική ανάλυση των οριενταλιστικών πρακτικών και να θέσει τις κατηγορίες αποικιοκρατούμενος και αποικιοκράτης στο πλαίσιο των συγκεκριμένων πρακτικών της εξουσίας και όχι ως παγιωμένες και αναλλοίωτες στην «αποικιακή κατάσταση», η Sinha (1995) εξετάζει τη σχέση μεταξύ αποικιακής και εθνικιστικής πολιτικής. Αυτές οι κατηγορίες παράγονται και αναπαράγονται και στη Βρετανία και στην Ινδία στο πλαίσιο συγκεκριμένων συζητήσεων και συγκρούσεων. Η ανδρικότητα αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία η αποικιοκρατία διαχειρίστηκε την εξουσία της και το πεδίο διαπραγμάτευσης της εξουσίας των αποικιοκρατών και αποικιοκρατούμενων και της ταυτότητάς τους καθώς και του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης. Η βρετανική εξουσία εδραίωσε τον πατριαρχικό ρατσισμό της αποικιοκρατικής εξουσίας της χρησιμοποιώντας τις πολιτικές της αποικιακής ανδρικότητας και βασίζοντας τα επιχειρήματα για την ανικανότητα των Ινδών ελίτ να ασκήσουν εξουσία, στην έλλειψη ανδρισμού. Η αγγλο-ινδική κοινότητα και ο αγγλο-ινδικός τύπος χρησιμοποίησαν την εικόνα του εκθηλυμένου Ινδού για να αποτρέψουν τη συμμετοχή των Ινδών στη διακυβέρνηση. Από την άλλη, η υπεράσπιση της πατριαρχίας ως απάντηση στις κατηγορίες της εκθήλυνσης οδήγησε τις ελίτ να υιοθετήσουν την ατζέντα της βικτοριανής αποικιοκρατικής εξουσίας. Ταυτόχρονα ο φόβος της εκθήλυνσης της αποικιοκρατικής διοίκησης από τους «εκθηλυμένους» Ινδούς φέρνει στο προσκήνιο την ανδρικότητα ως μία από τις βασικές έννοιες μέσα από τις οποίες αρθρωνόταν η αποικιοκρατική εξουσία.

Οι παραπάνω μελέτες αμφισβήτησαν την πολιτισμική ομοιογένεια της Βρετανίας, πάνω από όλα όμως αποκαλύπτουν την πολιτική της ιστορικής γραφής και της κατασκευής της εθνικής ιστορίας, του ρόλου δηλαδή των ιστορικών στην προστασία της πολιτισμικής ομοιογένειας του έθνους και της εδαφικής οριοθέτησης του έθνους-κράτους. Στην ουσία η φεμινιστική αυτή ιστορία αναθεωρεί την κυριαρχία της ίδιας της Βρετανίας (Burton 1996).

Η αμφισβήτηση των διχοτομιών αποικιοκρατούμενος-αποικιοκράτης, μητρόπολη-αποικία, κυριαρχία-αντίσταση, επιβολή-απόκριση και η έμφαση στην πολλαπλότητα και στις διακριτές μορφές της αποικιοκρατίας, της μητρόπολης, της ανδρικότητας και της θηλυκότητας συνιστούν τα νέα αναλυτικά πλαίσια σε έναν ολοένα και αυξανόμενο αριθμό μελετών της αποικιακής Αφρικής. Οι μελέτες εστιάζουν στον τρόπο που η αποικιοκρατική εξουσία επαναπροσδιόρισε τις σχέσεις μεταξύ των αποικιοκρατούμενων, στην πολυπλοκότητα των τοπικών ερίδων, και στα νοήματα που τα ίδια τα αποικιακά υποκείμενα απέδιδαν στις μορφές αντίστασής τους.

hantz old45

Αναλύοντας το ζήτημα της κλειτοριδεκτομής, η Lynn Thomas θέτει σε κριτική το δίπολο επιβολή-αντίσταση καθώς και το στερεότυπο της καταπιεσμένης και παθητικής «γυναίκας του Τρίτου Κόσμου» που παράγεται μέσα από το λόγο αυτών που ζητούν την κατάργησή της. Εξετάζοντας την κλειτοριδεκτομή στο πλαίσιο της πολιτικής του μεταπολεμικού αποικιακού κράτους της Κένυας να θέσει εκτός νόμου την κλειτοριδεκτομή, η Thomas προσπαθεί να ερμηνεύσει το νόημα της αντίστασης στην κατάργησή της από τις νεαρές γυναίκες, εστιάζοντας στις σημασίες της κλειτοριδεκτομής ως διαβατήριας τελετής της ενηλικίωσης των γυναικών και στις σχέσεις μεταξύ γυναικών διαφορετικής γενιάς. Η αντίσταση στην απαγόρευση ερμηνεύεται ως αντίσταση στην ανατροπή των ομοκοινωνικών σχέσεων από το αποικιακό κράτος.

Πορίσματα

Τη δεκαετία του 1990, η εισαγωγή της έννοιας του φύλου στην ιστορική ανάλυση οδήγησε στον επαναστοχασμό εννοιών, αναλυτικών κατηγοριών και ερμηνευτικών σχημάτων αναφορικά με το έθνος, την εργασία, την τάξη, την κρατική εξουσία και στόχευε στο να δείξει ότι δεν υπάρχει ένα ουδέτερο ιστορικό πεδίο. Οι προσεγγίσεις των παραπάνω ζητημάτων μέσα από την οπτική του φύλου έχει συναντήσει αντίσταση και πολλές από τις μελέτες παραμένουν περιθωριακές ή απευθύνονται σε ένα «ειδικό» κοινό, το οποίο ταυτίζεται με τον φεμινιστικό κύκλο. Η μελέτη του φύλου στα πεδία όπου οι γυναίκες ήταν ορατές και η έμφαση στις σχέσεις των φύλων άφηναν ανέπαφες τις περιοχές όπου η ανδρικότητα και η θηλυκότητα καθορίζουν τις ταξικές, εθνικές, φυλετικές ταυτότητες.

hantz old46

Οι μελέτες που εισήγαγαν την έννοια του φύλου στην ιστορία της αποικιοκρατίας και της συγκρότησης του έθνους πρόβαλαν τις ανισότητες που συνδέονται με τους διαφορετικούς έμφυλους και φυλετικούς τρόπους της συμμετοχής στο έθνος-κράτος και αμφισβήτησαν το μύθο της ομοιογένειας των εθνικών πολιτισμών. Έδειξαν ότι η νεωτερικότητα δημιουργήθηκε μέσα στην αποικιοκρατία και από αυτήν, και ότι το κέντρο και η περιφέρεια δεν αποτελούν διακριτούς σχηματισμούς, αφού οι αποκλεισμοί στο εσωτερικό και η σχέση μεταξύ αποικιοκράτη και αποικιοκρατούμενου διαμορφώνουν το κέντρο. Εστιάζοντας στο ίδιο το κέντρο και στον τρόπο με τον οποίο οι έμφυλοι και φυλετικοί αποκλεισμοί διαμόρφωσαν τη λευκή ταυτότητα, αποκάλυψε το ρόλο της ιστορίας στη νομιμοποίηση του έθνους και ως θεματοφύλακα της πολιτισμικής ομοιογένειας του έθνους. Οι έγχρωμες φεμινίστριες έγραψαν τις ιστορίες της δουλείας, της αποικιοκρατίας και του φεμινισμού από τη δική τους θέση και ταυτόχρονα αντιστρατεύτηκαν την αποικιοποίηση του λευκού φεμινισμού.

Η εισαγωγή του φύλου στην εθνική ιστορία σημαίνει ότι οι έμφυλες σχέσεις είναι άρρηκτα δεμένες με τη διαδικασία της εθνικής συγκρότησης και ότι η ανδρικότητα και η θηλυκότητα παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας. Μια οπτική της εθνικής ιστορίας που αναδεικνύει την έμφυλη συγκρότηση των κανόνων της δεν μπορεί να υπάρξει μόνο μέσα από τη μελέτη των σχέσεων των φύλων καθώς ο αποκλεισμός γίνεται ορατός στη συμβολική κυριαρχία, τα ίχνη της οποίας σβήνουν καθώς ενσωματώνεται στην κοινωνία (Riot-Sarcey 1999).

hantz old47

Η ιστορικοποίηση της κατηγορίας «γυναίκα» αποτέλεσε ένα από τα σημαντικά ζητήματα των σπουδών του φύλου, δημιούργησε όμως ταυτόχρονα εντάσεις στο φεμινιστικό κίνημα. Η ένταση της επίκλησής της, για παράδειγμα στην εθνική ιδεολογία, καθώς και ό,τι θεωρείται αποδεκτός τρόπος του να είσαι γυναίκα, ποικίλλει ιστορικά αλλά και ανάλογα με την τάξη, την ηλικία, την απασχόληση και τη θρησκεία. Το ζήτημα των πηγών για την κατανόηση των διαφορετικών νοημάτων της κατηγορίας «γυναίκα» δημιούργησε μια τάση προς συγκεκριμένες περιοχές, όπως η ιατρική, η θρησκεία, οι δικαστικές πηγές. Η έρευνα, υποστηρίζει η Jordanova, θα έπρεπε να στραφεί και σε διαφορετικές πηγές και οπτικές καθώς οι αφαιρετικές κατηγορίες και οι επίσημοι λόγοι δεν μπορούν να υποκαταστήσουν μια πλήρη κατανόηση των ιστορικά καθορισμένων σημασιοδοτήσεων της έννοιας (Jordanova 2003). Πρόκειται για ένα σύνθετο φαινόμενο όπου η υποκειμενική εμπειρία, η εσωτερίκευση και η ενσωμάτωση των εννοιών στη συνείδηση απαιτούν διαφορετικές πηγές και προσεγγίσεις (στο ίδιο).

Η εισαγωγή της έννοιας του φύλου στην ιστορία της επιστήμης και του σώματος υπήρξε καθοριστική για την αμφισβήτηση και αναίρεση της διάκρισης φύλου-κοινωνικού φύλου. Θέτοντας τη «φύση», το «γυναικείο σώμα» ως αντικείμενο μελέτης και αναλύοντας τη σχέση φύλου και επιστήμης, οι ιστορικοί φώτισαν τον τρόπο με τον οποίο οι επιστημονικές πρακτικές και θεωρίες της βιολογίας και της ιατρικής αποτελούν πολιτισμικές και κοινωνικές κατασκευές και η παραγωγή τους δεν μπορεί να διαχωριστεί σε συγκεκριμένο χρόνο και τόπο στους οποίους δημιουργήθηκαν. Η εστίαση στην ανδρικότητα και τη θηλυκότητα τείνει να αναπαράγει μια διχοτομική αντίληψη του φύλου και της ταυτότητας ενώ η ιστορία άλλων σεξουαλικών ταυτοτήτων παραμένει περιθωριακή.

Βιβλιογραφία

Αβδελά, Έφη και Ψαρρά, Αγγέλικα (επιμ.), 1989. Ο φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου: Μια ανθολογία. Αθήνα: Γνώση.

Αβδελά, Έφη και Ψαρρά, Αγγέλικα (επιμ.), 1997. Σιωπηρές ιστορίες: Γυναίκες και φύλο στην ιστορική αφήγηση. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Αβδελά, Έφη, 1989. "Το αντιφατικό περιεχόμενο της κοινωνικής προστασίας: Η νομοθεσία για την εργασία των γυναικών στη βιομηχανία (19ος - 20ός αιώνας). Τα Ιστορικά 11: 339-60.

Αβδελά, Έφη, 1990. Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού. Καταμερισμός της εργασίας κατά φύλα στο δημόσιο τομέα, 1908-1955. Αθήνα: Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος.

Αβδελά, Έφη, 2003. Διά λόγους τιμής: Βία, συναισθήματα και αξίες στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Αθήνα: Νεφέλη.

Βαρίκα, Ελένη, 1987. Η εξέγερση των κυριών: Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα, 1833-1907. Αθήνα: Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος.

Βαρίκα, Ελένη, 2000. Με διαφορετικό πρόσωπο: Φύλο, διαφορά και οικουμενικότητα. Αθήνα: Κατάρτι.

Βολντμάν, Ντ., Κρ. Κλαπίς-Ζιμπέρ, Ρ. Μ. Λαγκράβ κ.ά., 1997. "Πολιτισμός και εξουσία των γυναικών: δοκίμιο ιστοριογραφίας. Στο Έφη Αβδελά και Αγγέλικα Ψαρρά (επιμ.). Σιωπηρές ιστορίες: Γυναίκες και φύλο στην ιστορική αφήγηση. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. 329-70. (Πρώτη δημοσίευση 1986. AnnalesESC, 2:271-93.)

Ζέμον-Νταίηβις, Νάταλι, 2000. Η επιστροφή του Μαρτίνου Γκερ. Αθήνα: Νεφέλη.

Ζιώγου-Καραστεργίου, Σιδηρούλα, 1986. Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα, 1830-1893. Αθήνα: Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας.

Κέλι, Τζόουν, 1996. "Η κοινωνική σχέση των φύλων: μεθοδολογικές επιπτώσεις της ιστορίας των γυναικών". Στο Αβδελά και Ψαρρά, Σιωπηρές ιστορίες...: 123-147.

Κορασίδου, Μαρία, 1995. Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους. Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα τον 19ο αιώνα. Αθήνα: Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας.

Μπακαλάκη Αλεξάνδρα, Ελεγμίτου, Ελένη, 1987. Η εκπαίδευση "εις τα του οίκου" και τα γυναικεία καθήκοντα: Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929. Αθήνα: Ιστορικό αρχείο ελληνικής νεολαίας.

Μπένετ, Τζούντιθ, 1996. "Φεμινισμός και Ιστορία". Στο Αβδελά και Ψαρρά, Σιωπηρές ιστορίες... 371-411.

Μποκ, Γκιζέλα, 1997. "Ιστορία των γυναικών και ιστορία του φύλου". Στο Αβδελά και Ψαρρά, Σιωπηρές ιστορίες... 411-450.

Πασσερίνι, Λουίζα, 1998. Σπαράγματα του 20ού αιώνα: Η ιστορία ως βιωμένη εμπειρία. μεταφ. Οντέτ Βαρών-Βασάρ, Ιωάννα Λαλιώτου, Ιουλία Πεντάζου. Αθήνα: Νεφέλη.

Σκοτ, Τζόουν, 1997. "Το φύλο: μια χρήσιμη κατηγορία της ιστορικής ανάλυσης". Στο Αβδελά και Ψαρρά, Σιωπηρές ιστορίες... 285-328.

Φουρναράκη, Ελένη, 1987. Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί, 1830-1910. Ένα ανθολόγιο. Αθήνα: Ιστορικό αρχείο ελληνικής νεολαίας. Γενική γραμματεία νέας γενιάς.

Χάφτον, Όλουεν, 2003. Ιστορία των γυναικών στην Ευρώπη (1500-1800). Αθήνα: Νεφέλη.

Ψαρρά, Αγγέλικα, 1988. "Φεμινίστριες, σοσιαλίστριες, κομουνίστριες: γυναίκες και πολιτική στο Μεσοπόλεμο". Στο Γιώργος Μαυρογορδάτος και Χρήστος Χατζηιωσήφ (επιμ.). Βενιζελισμός και Αστικός Εκσυγχρονισμός. Κρήτη: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 67-82.

Abrams, Lynn, 2002. The Making of Modern Woman: Europe, 1789-1918. Λονδίνο: Longman.

Allen, Judith, 1987. "Discussion: Mundane Men: Historians, Masculinity and Masculinism". Historical Studies, 22: 617-28.

Alexander, Sally και Barbara Taylor, 1981. Στο "In Defense of 'Patriarchy'. Raphael Samuel (επιμ.), People's History and Socialist Theory. Λονδίνο: Routledge &Keagan Paul.

Ankum von, Katharina (επιμ.), 1997. Women in the Metropolis: Gender and Modernity in Weimar Culture. Μπέρκλεϊ: University of California Press.

Armstrong, Nancy, 1987. Desire and Domestic Fiction: A Political History of the Novel. Νέα Υόρκη: Oxford University Press.

Baecque de, Antoine, 1997 (1993). The Body Politic: Corporeal Metaphor in Revolutionary France 1770-1800. Στάνφορντ: Stanford University Press.

Bailey, Peter, 1990. "Parasexuality and Glamour: The Victorian Barmaid as Cultural Prototype". Gender and History, 2,2: 148-172.

Barker, Hannah και Elaine Chalus (επιμ.), 1997. Gender in Eighteenth-Century England: Roles Representations and Responsibilities. Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Longman.

Baron, Ava (επιμ.), 1991. Work Engendered: Toward a New History of American Labor. Ίθακα: Cornell University Press.

Beechy, Veronica, 1979. "On Patriarchy". Feminist Review, 3:66-82.

Bennett, Judith, "Women's History: A Study in Continuity and Change". Women's History
Review, 2.

Bennett, Judith, 1988. "History that Stands Still: Women's Work in the European Past". Feminist Studies, 14:269-83.

Bennett, Judith, 1989. "Feminism and History". Gender and History.

Bennett, Judith, 1996. Ale, Beer andBrewsters in England: Women's Work in a Changing
World, 1300-1600. Oxford University Press.

Berg, Maxine, 1993. "What Difference did Women's Work Make to the Industrial Revolution?". History Workshop Journal, 35:22-44.

Berg, Maxine, 1994. The Age of Manufactures 1700-1820: Industry, Innovation and Work in Britain. Λονδίνο: Routledge, (2nd edition).

Berlanstein, Lenard (επιμ.), 1993. Rethinking Labor History: Essays on Discourse and Class Analysis. Ουρπάνα: University of Illinois Press.

Blom, Ida, Karen Hagemann, Catherine Hall, 2000. Gendered Nations: Nationalisms and
Gender Order in the Long Nineteenth Century. Λονδίνο: Berg.

Bock, Gisela, 2001. Women in European History. Οξφόρδη: Blackwell.

Bonnet, Victoria και Lyn Hunt (επιμ.), 1999. Beyond the Cultural Turn. Μπέρκλεϊ.

Bourke, Joanna, 1996. Dismembering the Male: Men's Bodies, Britain and the Great War.
Σικάγο: University of Chicago Press.

Bowlby, Rachel, 1985. Just Looking: Consumer Culture in Dreiser, Gissing, and Zola. Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Methuen.

Boyd, Kelly, 1994. "Exemplars and Ingrates: Imperialism and Masculinity in the Boys' Story Paper, 1880-1930". Historical Research, 67.

Bridenthal, Renate, Atina Grossman και Marion Kaplan (επιμ.), 1984. When Biology Became
Destiny: Women in Weimar and Nazi Germany. Νέα Υόρκη: Monthly Review Press.

Bristow, Joseph, 1991. Empire Boys: Adventures in a Man's World. Λονδίνο:

Brown, Elsa Barkley, 1992. "'What Has Happened Here': The Politics of Difference in
Women's History and Feminist Politics". Feminist Studies, 18:295-312.

Burleigh, Michael και Wolfgang Wippermann, 1991. The Racial State: Germany 1933-1945.
Κέιμπριτζ: Cambridge University Press.

Burton, Antoinette, 1994. Burdens of History: British Feminists, Indian Women, and Imperial Culture, 1865-1915. Τσάπελ Χίλ, Νότια Καρολίνα: University of North Caroline Press.

Burton, Antoinette, 1996. "Remapping Colonial Culture: Feminist Perspectives". Radical History Review, 66:220-228.

Butler, Judith, 1999. Gender Trouble (1η έκδοση 1989). Νέα Υόρκη: Routledge.

Bynum, Caroline, 1992. Fragmentation and Redemption: Essays on Gender and the Human Body in Medieval Religion. Νέα Υόρκη:

Bynum, Caroline, 1995. "Why All the Fuss about the Body? A Medievalist's Perspective". Critical Inquiry, 22.

Canning, Kathleen και Sonya O. Rose, 2001. "Introduction: Gender, Citizenship and Subjectivity: Some Historical and Theoretical Considerations". Gender and History, 13,3:427-443.

Canning, Kathleen, 1994. "Feminist History after the "Linguistic Turn": Historicizing Discourse and Experience". Signs, 19:368-404.

Carby, Hazel V., 1985. "'On the Threshold of Woman's Era': Lynching, Empire and Sexuality in Black Feminist Theory". Critical Inquiry, 12:262-77.

Cassia, Paul Saint, και Bada, Constantina, 1992. The Making of the Modern Greek Family: Marriage and Exchange in Nineteenth-Century Athens. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press.

Chakravarti, Uma, 1998. Rewriting History: The Life and Times of Pandita Ramabai. Νέο Δελχί: Kali for Women.

Chaterjee, Partha, 1993. The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories. Πρίνστον: Princeton University Press.

Chaytor, Miranda, 1995. "Husband(ry): Narratives of Rape in the Seventeenth Century". Gender and History, 7, 3.

Chinn, Carl, 1988. They Worked All Their Lives: Women of the Urban Poor in England, 1880-1939. Μάντσεστερ: Manchester University Press.

Chowdury-Sengupta, Indira, 1998. The Frail Hero and Virile History: Gender and the Politics of Culture in Colonial Bengal. Νέο Δελχί: Oxford University Press.

Clark, Anna, 1987. Women's Silence, Men's Violence: Sexual Assault in England, 1770-1845. Λονδίνο: Pandora.

Clark, Anna, 1995. The Struggle for the Breeches: Gender and the Making of the British Working Class. Λονδίνο: Rivers Oram Press.

Cobble, Dorothy Sue, 1991. Dishing It Out: Waitresses and Their Unions in the Twentieth Century. Ουρμπάνα: University of Illinois Press.

Cody, Lisa, 1995. "This Sex Which Seems to Have Won: The Emergence of Masculinity as a
Category of Historical Analysis". Radical History Review, 61:175-83.

Colbourne, Cathy, Vijaya Joshi και Christina Towmey, 1997. "Gender and History in
Australian History in the 1990s". Australian Feminist Studies, 12:344-56.

Cott, Nancy, 1977. The Bonds of Womanhood: 'Women's Sphere' in New England, 1780-1835.
Νιου Χέιβεν: Yale University Press.

Damousi, Joy, 1997. Depraved and Disorderly: Female Convicts, Sexuality and Gender in Colonial Australia. Μελβούρνη: Cambridge University Press.

Davidoff, Leonore, 1995. Worlds Between: Historical Perspectives on Gender and Class. Κέιμπριτζ, Polity Press.

Davidoff, Leonore, Keith McClelland και Eleni Varikas (επιμ.), 2000. Gender and History: Retrospect and Prospect. Blackwell.

Davidoff, Leonore, Megan Doolittle και Janet Fink (επιμ.), 1999. The Family Story. Blackwell.

Davidoff, Leonore, και Hall, Catherine, 1987. Family Fortunes. Men and Women of the English Middle Classes. Λονδίνο.

Dawson, Graham, 1994. Soldier Heroes: British Adventure, Empire and Imagining of Masculinities. Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Routledge.

DeVault, Ileen A., 1990. Sons and Daughters of Labor: Class and Clerical Work in Turn-of- the-Century Pittsburg. Ίθακα: Cornell University Press.

Domansky, Elizabeth, 1997. "Militarization and Reproduction in World War I Germany". Στο Geoff Eley (επιμ.), Society, Culture, and the State in Germany 1870-1930

Donzelot, Jacques, 1977. La police des familles. Παρίσι: Minuit.

Dreger, Alice Domurat, 1997. Hermaphrodites and the Medical Invention of Sex. Κέιμπριτζ: Harvard University Press.

Duberman, Martin Bauml, Martha Vicinus, George Chauncey (επιμ.), 1989. Hidden From History: Reclaiming the Gay and Lesbian Past. Νέα Υόρκη: New American Library.

Dublin, Thomas, 1994. Transforming Women's Work: New England Lives in the Industrial Revolution. Ίθακα, Νέα Υόρκη: Cornell University Press.

DuBois, Ellen, Mari Jo Buhle, Temma Kaplan, Gerda Lerner, Caroll Smith-Rosenberg, 1980. "Politics and Culture in Women's History: A Symposium". Feminist Studies, 6,1:24-64.

Duchen, Claire και Irene Bandhauer-Schoffman (επιμ.), 2000. When the War Was Over: Women, War and Peace in Europe, 1940-1956. Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Leicester University Press.

Duden, Barbana, 2001. "A Historian's 'Biology': On the Traces of the Body in a Technogenic World". Historein: A Review of the Past and Other Stories, 3: 89-102.

Duden, Barbana, 2003. Anatomie der Guten Hoffnung. Στουτγγάρδη: Klett-Cotta.

Duden, Barbara, 1993. Disembodying Women. Perspectives on Pregnancy and the Unborn. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press.

Duden, Barbara. 1991. The Woman Beneath the Skin. A Doctor's Patients in Eighteenth- Century Germany. μτφρ. Thomas Dunlap. Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard University Press.

Fairchilds, Cissie, 1984. Domestic Enemies: Servants and Their Masters in Old Regime
France. Νέα Υόρκη, The John Hopkins University Press.

Farge, Arlette, 1979. Vivre dans la rue ά Paris au XVIIIe siecle. Παρίσι

Farge, Arlette, 1986. La vie fragile. Violence, pouvoirs et solidaritis ά Paris au XVIIIe siecle.
Παρίσι. [English edition, 1993. Fragile Lives: Violence, Power and Solidarity in Eighteenth-
Century Paris, Μασαχουσέτη, Harvard University Press (μτφρ. Carol Shelton)].

Farge, Arlette, Christiane Klapisch-Zuber (επιμ.), 1984. Madame ou Mademoiselle?
Itimraires de la solitude fiminine, XVIIIe-XXe siecle. Παρίσι.

Faue, Elizabeth, 1991. Community of Suffering and Struggle: Women, Men, and the Labor Movement in Minneapolis, 1915-1945. Τσάπελ Χιλ: University of North Carolina Press.

Feher, Michael, Ramona Nadoff και Nadia Tazi (επιμ.), 1989-91. Fragments for a History of the Human Body. 3 τόμοι. Νέα Υόρκη: Zone Books.

Fernandez, Leela, 1997. Producing Workers: The Politics of Gender and Class in the Calcutta Jute Mills. Φιλαδέλφια, PA: University of Pennsylvania Press.

Field, John H., 1982. Toward a Programme of Imperial Life: The British Empire at the Turn of the Century. Νιου Χέιβεν: Greenwood Press.

Fletcher, Anthony, 1995. Gender, Sex and Subordination in England, 1500-1800. Yale University Press.

Foucault, Michel. Histoire de la sexualite. vol. 1 La volonte de savoir, 1978. vol. 2 L' usage de plaisirs, 1984. vol. 3 Le souci de soi, 1984. Παρίσι: Gallimard [ελληνική έκδοση, α. 1982, β. 1989, γ. 1993. Ιστορία της σεξουαλικότητας. 3 τόμοι. τομ. 1 Η δίψα της γνώσης (μτφρ. Γκλόρυ Ροζάκη) 1982. τομ. 2 Η χρήση των απολαύσεων, (μτφρ. Γιώργος Κωνσταντινίδης) 1989. τομ. 3 μτφρ. Γιάννης Κρητικός, 1993. Αθήνα: Εκδόσεις Ράππα].

Frader, Laura L., 1995. "Dissent Over Discourse: Labor History, Gender, and the Linguistic Turn". History and Theory, 34,3:213-30.

Gabriele Griffin, 2002. "Gender Studies in Europe: Current Directions". Passerini, Luisa, Dawn Lyon και Liana Borghi (επιμ.). Gender Studies in Europe. Φλωρεντία: Robert Schuman Center for Advanced Studies. 17-30.

Gluck, Berger S. και Patai, D. (επιμ.), 1991. Women's Words: The Feminist Practice of Oral History. Νέα Υόρκη και Λονδίνο: Routledge.

Godelier, Maurice, 1980. "Work and its Representation". History Workshop Journal, 10.

Gordon, Linda, 1988. Heroes of Their Own Lives: The Politics and History of Family Violence, Boston 1880-1960. Νέα Υόρκη: Viking.

Grazia, Victoria de και Ellen Furlough (επιμ.), 1994. The Sex of Things, Gender and Consumption in Historical Perspective. Καλιφόρνια: University of California Press.

Grimshaw, Patricia, Marilyn Lake, Ann McGrath και Marian Quartly, 1994. Creating A Nation: 1788-1900. Μελβούρνη: McPhee/Gribble.

Grossman, Atina, 1995. Reforming Sex: The German Movement of Birth Control and Abortion Reform 1920-1950. Οξφόρδη και Νέα Υόρκη: Oxford University Press.

Hadley, D. (επιμ.), 1999. Masculinity in Medieval Europe. Λονδίνο και Νέα Υόρκη.

Hall, Catherine και Jane Rendall, 2000. Defining the Victorian Nation. Blackwell.

Hall, Catherine, 1992. White, Male and Middle Class: Explorations in feminism and History. Οξφόρδη.

Hall, Catherine, 1996. "Histories, Empires and the Post-Colonial Moment". Στο Iain Chambers και Lidia Curti. The Post-Colonial Question: Common Skies, Divided Horizons. Λονδίνο: Routledge.

Haraway, Donna, 1991. "'Gender' for a Marxist Dictionary: The Sexual Politics of a Word". Στο Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature. Λονδίνο: Free Association Books.

Hareven, Tamara, 1982. Family Time and Industrial Time: The Relationship between Family and Work in a New England Community. Νέα Υόρκη: Cambridge University Press.

Hareven, Tamara, 1991."The History of the Family and the Complexity of Social Change". American Historical Review, 96, 1: 95-124.

Hartmann, Heidi, 1976. "Capitalism, Patriarchy and Job Segregation by Sex", στο Martha Blaxall και Barbara Reagen (επιμ.), Women and the Workplace: The Implications of Occupational Segregation. Σικάγο: University of Chicago Press. .137-69.

Heron, Liz (επιμ.), 1985. Girls Growing Up in the 1950s. Λονδίνο: Virago.

Hewitt, Nancy A., 1985. "Beyond the Search for Sisterhood: American Women's History in the 1980s". Social History, 10,3:299-321.

Hewitt, Nancy, 2002. A Companion to American Women's History. Blackwell.

Hill, Bridget, 1993. "Women's History: A Study in Change, Continuity or Standing Still?»
Women's History Review, 2.

Hine, Darlene Clark, 1989. "Rape and the Inner Lives of Black Women in the Middle West:
Preliminary Thoughts on the Culture of Dissembance". Signs, 14:912-920.

Hine, Darlene Clark, 1989. Black Women in White: Racial Conflict and Co-operation in the
Nursing Profession, 1890-1950. Μπλούμινγκτον: Indiana University Press.

Hirata, H., F. Laborie, H. Le Doare, D. Senotier (επιμ.), 2000. Dictionnaire critique du
fiminisme. Παρίσι: Presse universitaires de France "Politique d'aujourd'hui".

Hitchcock, T. και Cohen, M. (επιμ.) 1999. English Masculinities 1660-1800. Λονδίνο και Νέα
Υόρκη.

Honig, Emily, 1986. Sisters and Stranger: Women in the Shangai Cotton Mills, 1919-1949. Στάνφορντ, Καλιφόρνια: Stanford University Press.

Hufton, Olwen, 1983. "Women in History: Early Modern Europe". Past and Present.

Hufton, Olwen, 1993. "Women, Work and Family". Στο Natalie Zemon Davis και Arlette Farge (επιμ.), A History of Women. vol. 3, The Belknap Press of Harvard University Press.

Hufton, Olwen, 1995. The Prospect Before Her: A History of Women in Western Europe, 1500-1800.

Harper Collins [ελληνική μτφρ. 2003. Ιστορία των γυναικών στην Ευρώπη (1500-1800). Αθήνα: Νεφέλη].

Hull, Isabel, 1995. Sexuality, State and Civil Society in Germany, 1700-1815. Ίθακα: Cornell University Press.

Hunt, Lynn, 1992. The Family Romance and the French Revolution. Μπέρκλεϊ: University of California Press.

Hunt, Margaret, 1996. The Middling Sort: Commerce, Gender and Family in England, 1680-1780.

Jackson, M, 1996. New-born Child Murder: Wοmen, Illegitimacy and the Courts in Eighteenth-century England. Μάντσεστερ.

Johnson, Angela (επιμ.), 1985. Unequal Opportunities: Women's Employement in England, 1800-1918. Οξφόρδη.

Jordanova, Ludmilla, 1989. Sexual Visions: Images of Gender in Science and Medicine between the Eighteenth and Twentieth Centuries. Χερτφορντσάιρ: Harvester Wheatsheaf.

Jordanova, Ludmilla, 1993. "Gender and the Historiography of Science". British Journal of the History of Science, 26:469-83.

Jordanova, Ludmilla, 2003. "Gender". Στο Peter Burke (επιμ.), History and Historians in the Twentieth Century. Oxford University Press. 120-140.

Kasdagli, Aglaia, 1999. Land and Marriage, Settlements in the Aegean: A Case Study of Seventeenth-Century Naxos. Βενετία: Hellenic Institute of Byzantine and Post-Byzantine Studies and Vikelea Municipal Library of Iraklion.

Kelly-Gadol, Joan, 1986. "Did Women Have a Renaissance?" Στο Women, History and Theory: The Essays of Joan Kelly. Σικάγο: University of Chicago Press. 19-50

Kerber, Linda, 1988. "Separate Spheres, Female Worlds, Woman's Place: The Rhetoric of Women's History". Journal of American History, 75:9-39.

Kerber, Linda, 1998. No Constitutional Right to be Ladies: Women and the Obligations of Citizenship. Νέα Υόρκη: Hill and Wang.

Kessler-Harris, Alice, 1982. Out to Work: A History of Wage-Earning Women in the United States. Νέα Υόρκη: Oxford University Press.

Kessler-Harris, Alice, 1990. A Woman's Wage: Historical Meanings and Social Consequences. Λέξινγκτον: University Press of Kentucky.

Kessler-Harris, Alice, 2001. "What is Gender History Now?" στο David Cannadine (επιμ.), What Is History Now? Νέα Υόρκη: Palgrave Macmillan. 95-112.

Kessler-Harris, Alice, 2001. In Pursuit of Equity: Women, Men and the Quest for Economic Citizenship in Twentieth Century America. Νέα Υόρκη: Oxford University Press.

Kimmel, M.S. (επιμ.), 1987. Changing Men: New Directions in Research on Men and Masculinity. Μπέβερλυ Χίλλς: Sage.

Koonz, Claudia, 1987. Mothers in the Fatherland: Women, the Family and Nazi Politics. Jonathan Cape.

Koonz, Claudia, και Renate Bridenthal (επιμ.), 1977. Becoming Visible: Women in European History. Βοστώνη: Houghton Mifflin.

Lake, Marilyn, 1998. "Feminism and the Gendered Politics of Antiracism, Australia 1927-1957: From Maternal Protectionism to Leftist Assimilation". Australian Historical Studies, 29:91-108.

Landes, Joan, 1988. Women and the Public Sphere in the Age of the French Revolution. Ίθακα: Cornell University Press.

Laqueur, Thomas και Catherine Gallagher (επιμ.), 1986. "The Making of the Modern Body: Sexuality and Society in the 19th Century". Representations, University of California Press.

Laqueur, Thomas, 1990. Making Sex: Body and Gender from the Greeks to Freud. Κέιμπριτζ: Harvard University Press. [υπό έκδοση στα ελληνικά, μτφρ. Πελαγία Μαρκέτου, εκδ. Στάχυ.]

Le Dreuff, Michele, 1998. Le Sexe du savoir. Παρίσι: Aubier.

Lerner, Gerda, 1986. The Creation of Patriarchy. Νέα Υόρκη: Oxford University Press.

Lewis, Jane (επιμ.), 1986. Labour and Love: Women's Experience of Home and Family, 1820-1940. Οξφόρδη: Basil Blackwell.

Lewis, Jane, 1980. The Politics of Motherhood: Child and Maternal Welfare in England, 1900-1939. Λονδίνο: Croom Helm.

Lorde, Audre, 1984. Sister Outsider: Essays and Speeches. Καλιφόρνια: Crossing Press.

Lowy, Ilana, 1999. "Gender and Science". Gender and History, 11,3:514-27.

Lundqvist, Asa, 1999. "Conceptualising Gender in a Swedish Context". Gender and History, 11,3:583-596.

Mangan, J.A., 1981. Athleticism in the Victorian and Edwardian Public Schools. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press.

Mangan, J.A., και Walvin, James (επιμ.), 1987. Manliness and Morality: Middle Class Masculinity in Britain and America, 1800-1940. Νέα Υόρκη: St. Martin's Press.

Marcus, Steven, 1974. The Other Victorians: A Study of Sexuality and Pornography in Mid- Nineteenth Century England. Νέα Υόρκη: Meridian.

Martin, Emily, 1987. The Woman in the Body: A Cultural Analysis of Reproduction. Βοστόνη: Beacon Press.

Matthews, Jill Julius, 1996. "Doing Theory: Australian Feminist/Women's History in the 1990s". Australian Historical Studies, 27.

McClelland, Keith, 1989. "Some Thoughts on Masculinity and the 'Representative Artisan' in Britain, 1850-1880". Gender and History, 1:164-77.

McClintock, Ann, 1995. Imperial Leather: Race, Gender and Sexuality in the Colonial Contest, Λονδίνο: Routledge.

McClintock, Ann, 1997. Gender Nations and Post Colonial Perspectives. Μιννεάπολις: University of Minessota Press.

Meade, Teresa, Merry Wiesner-Hanks, 2003. A Companion to Gender History. Blackwell.

Moran, L, 1996. The Homosexual(ity) of Law. Λονδίνο και Νέα Υόρκη.

Moscucci, Ornella, 1990. The Science of Women: Gynecology and Gender in England, 1800-1929. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press.

Mosse, George L. , 1984. Sessualitά e nazionalismo. Mentalitά borghese e rispettabilitά. Ρώμη, Μπάρι: Laterza.

Mosse, George L. , 1990. Fallen Soldiers: Reshaping the Memory of the World Wars. Νέα Υόρκη: Oxford University Press.

Mosse, George L. , 1997. L'Image de l'Homme: L' invention de la viriliti moderne. μτφ. Hechter. Παρίσι: Abbeville.

Mouffe, Chantal, 1992. "Feminism, Citizenship, and Radical Democratic Politics". Στο Butler, Judith και Joan Scott (επιμ.). Feminists Theorize the Political. Νέα Υόρκη: Routledge.

Nandy, A., 1983. The Intimate Enemy: Loss and Recovery of Self Under Colonialism. Νέο Δελχί: Oxford University Press.

Nelson, Claudia, 1991. Boys Will Be Girls: The Feminine Ethic and British Children's Fiction 1857-1917. Νιου Μπρούσγουικ.

Newsom, David, 1961. Godliness and Good Learning: Four Studies on a Victorian Ideal. Λονδίνο: John Murray.

Norwood, Stephen, 1990. Labor's Flaming Youth: Telephone Operators and Worker
Militancy, 1878-1923. Ουρμπάνα: University of Illinois Press.

Ogilvie, Sheila C., 1990. "Women and Proto-industrialization in a Corporate Society:
Wurtenberg Woollen Weaving, 1590-1760". Στο P. Hudson και W.R. Lee (επιμ.). Women's
Work and the Family Economy in Historical Perspective. Μάντσεστερ:

O'Hanlon, Rosalind. Masculinity Between Empires: Gender and Power in North India, c.
1750-1850.

O'Hanlon, Rosalind, 1997. "Issues of Masculinity in North Indian History: The Bangash Nawabs of Furrukhabad". Indian Journal of Gender Studies, 4:1-19.

Oudshoorn, Nelly, 1990. "Endocrinologists and the Conceptualization of Sex, 1920-1940". Journal of the History of Biology, 23:163-86.

Oudshoorn, Nelly, 1994. Beyond the Natural Body, Archeology of Sex Hormones. Λονδίνο: Routledge.

Outram, Dorinda, 1989. The Body and the French Revolution: Sex, Class and Political Culture. Νιου Χέιβεν: Yale University Press.

Palazzi, M., και Scattigno, Anna (επιμ.), 1991. Discutendo di storia. Τουρίνο.

Palmer, Phyllis, 1989. Domesticity and Dirt: Housewives and Domestic Servants in the United States, 1920-1945. Φιλαδέλφια: Temple University Press.

Passerini, Luisa και Polimeris Voglis (επιμ.), 1999. Gender in the Production of History. Φλωρεντία: EUIWP.

Passerini, Luisa, 1979. "Work Ideology and Consensus Under Italian Fascism". History Workshop Journal, 8.

Passerini, Luisa, 1987. Fascism in Popular Memory: The Cultural Experience of The Turin Working Class (trans. Robert Lumley, Jude Bloomfield). Νέα Υόρκη: Cambridge University Press.

Passerini, Luisa, 1990. "Memoria, autobiografia, oralita: il problema della presentazione delle interviste dal punto di vista storiografico", Rassegna Italiana di Sociologia, 3.

Passerini, Luisa, 1992. "A Memory for Women's History: Problems of Method and Interpretation". Social Science History.16, 4: 669-692.

Pateman, Carole, 1988. The Sexual Contract. Στάνφορντ: Stanford University Press.

Pateman, Carole, 1989. The Disorder of Women. Κέιμπριτζ: Polity Press.

Pedersen, Susan, 1993. Family, Dependence, and the Origins of the Welfare State: Britain
and France, 1914-1945. Νέα Υόρκη: Cambridge University Press.

Perrot, Michelle (επιμ.), 1992. Writing Women's History. Οξφόρδη: Blackwell.

Perrot, Michelle και George Duby (επιμ.), 1991-2. Histoire des femmes (5 τόμοι). Παρίσι:
Plon.

Perrot, Michelle, 1987. "Quinze ans d'histoire des femmes". Sources: Travaux historiques, 12.

Perrot, Michelle, 1998. Les femmes ou les silences de l'histoire. Παρίσι: Flammarion.

Pomata, Gianna, 1990. "Storia particolare e storia universale: in margine ad alcuni manuali di storia delle donne", Quaderni storici, 74.

Pomata, Gianna, 1992. "Uomini mestruanti. Somiglianza e differenza fra i sessi in Europa in eta moderna". Quaderni storici, 79: 51-103.

Pomata, Gianna, 1994. La promessa di Guarigione. Malati e curatori in antico regime: Bologna XVI-XVIII secolo. Ρώμη-Μπάρι: Laterza.

Poovey, Mary, 1988. Uneven Developments: The Ideological Work of Gender in Mid- Victorian England. Σικάγο: University of Chicago Press.

Prochaska, F.K., 1980. Women and Philanthropy in Nineteenth-Century England. Οξφόρδη.

Rendall, Jane, 1985. The Origins of Modern Feminism: Women in Britain, France and the United States. Λονδίνο: Macmillan.

Rendall, Jane, 1990. "Women's History Beyond the Cage". History, LXXV:63-72.

Rich, Andrienne, 1976. Of Woman Born. Λονδίνο: Virago. (Ελληνική έκδοση: Γέννημα γυναίκας: Η μητρότητα σαν εμπειρία και θεσμός. Αθήνα: Νέα Σύνορα).

Rich, Andrienne, 1987. Blood, Bread and Poetry. Νέα Υόρκη: W.W.Norton &Co.Ltd.

Riley, Denise, 1988. Am I That Name? Feminism and the Category of "Women" in History. Λονδίνο: Macmillan.

Riot-Sarcey, Michele. Le Reel de l'utopie.

Riot-Sarcey, Michele, 1998. "Women's History in France". Gender and History, 9:15-35.

Riot-Sarcey, Michele, 1999. "The Difficulties of Gender in France: Reflections on a Concept". Gender and History, 11,3:489-98.

Roberts, Elizabeth, 1995. An Oral History of Working-Class Women, 1890-1940: Family, Sexuality and Social Relations in Past Times. Blackwell.

Roberts, Elizabeth, 2002. Women and Families: An Oral History, 1940-1970: Family, Sexuality and Social Relations in Past Times. Blackwell.

Roper, Michael, και Tosh, John (επιμ.), 1991. Manful Assertions: Masculinities in Britain since 1800. Λονδίνο: Routledge.

Rosario, Vernon A. 1997. Science and Homosexualities. Λονδίνο: Routledge.

Rose, Sonya, 1993. Limited Livelihood: Gender and Class in Nineteenth-Century England. University of California Press.

Rosenthal, Michael, 1986. The Character Factory: Baden Powell and the Origins of the Boy Scout Movement. Λονδίνο: Collins.

Ross, Ellen, 1982. "'Fierce Questions and Taunts': Married Life in Working-Class London, 1870-1914". Feminist Studies, 8, 3: 575-93.

Ross, Ellen, 1985. "Survival Networks: Women's Neighborhood Sharing in London before World War One". History Workshop Journal, 15: 4-27.

Ross, Ellen, 1993. Love and Toil: Motherhood in Outcast London, 1870-1918. Νέα Υόρκη: Oxford University Press.

Rowbotham, Sheila, 1972. Women, Resistance and Revolution. Λονδίνο: Allen Lane.

Russett, Cynthia Eagle, 1989. Sexual Science: The Victorian Construction of Womanhood. Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard University Press.

Sarkar Sumit, 1992. "'Kaliyuga', 'Chakri' and 'Bhakti': Ramkrishna and His Times". Economic and Political Weekly, 18 July: 1543-66.

Sarkar Sumit, 1997. Writing Social History. Νέο Δελχί: Oxford University Press.

Sarkar, Tanika, 1992. "The Hindu Wife and the Hindu Nation: Domesticity and Nationalism in Nineteenth Century Bengal". Studies in History, 8:213-35.

Scarry, Elaine, 1987. The Body In Pain: The Making and Unmaking of the World. Oxford Press.

Schiebinger, Londa, 1989. The Mind Has No Sex? Women in the Origins of Modern Science. Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard University Press.

Schiebinger, Londa, 1999. Has Feminism Changed Science? Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard University Press.

Schulte, Regina, "Infanticide in rural Bavaria in the nineteenth century". Στο Hans Medick και David Warren Sabean (επιμ.), 1984. Interest and Emotion: Essays on the Study of Family and Kinship. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press.

Schulte, Regina, 1994. The Village in Court: Arson, Infanticide and Poaching in the Court Reports of Upper Bavaria, 1848-1910. Οξφόρδη.

Schulte, Regina, 2000. "The Queen - A Middle-Class Tragedy: The Writing of History and the Creation of Myths in Nineteenth-Century France and Germany". Gender and History, 14, 2:266-293.

Schulte, Regina, 2002. Der Korper der Konigin. Geschlecht und Herrschaft in der hofischen Welt seit 1500. Campus.

Scott, Joan, 1986. "Gender: A Useful Category of Historical Analysis". American Historical Review, 91: 1053-75.

Scott, Joan, 1986. "Statistical Representations of Work: The Politics of the Chamber of Commerce's Statistique de l'Industrie ά Paris, 1847-48". Στο Steven Lawrence Kaplan, Cynthia J. Koepp (επιμ.). Women in France. Ίθακα: Cornell University Press: 335-363.

Scott, Joan, 1987. "L'ouvriere! Mot impie, sordide...". Women Workers in the Discourse of French Political Economy, 1840-1860". Στο Patric Joice (επιμ.). The Historical Meaning of Work. Κέιμπριτζ.

Scott, Joan, 1988. "Deconstructing Equality-Versus-Difference: or, the Uses of
Poststructuralist Theory for Feminism". Feminist Studies, 14, 1: 33-50.

Scott, Joan, 1988. Gender and the Politics of History, Νέα Υόρκη: Columbia University
Press.

Scott, Joan, 1991. "The Evidence of Experience". Critical Inquiry, 17: 773-797.

Scott, Joan, 1996a. "Introduction". Στο Joan Scott (επιμ.), Feminism and History. Οξφόρδη.

Scott, Joan, 1996b. Only Paradoxes to Offer: French Feminists and the Rights of Man. Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη: Harvard University Press.

Segoopta, Chandak, 1998. "Glandular Politics: Experimental Biology, Clinical Medicine and Homosexual Emancipation in the Fin de Siecle Central Europe". Isis, 89:445-73.

Sewell, William H., 1990. "Review Essay: Gender and the Politics of History". History and Theory, 29, 1: 71-82.

Shevelow, Katherine, 1989. Women and Print Culture: The Construction of Femininity in the Early Periodical.

Shoemaker, Robert, και Vincent, Mary (επιμ.), 1998. Gender and History in Western Europe. Λονδίνο: Arnold.

Showalter, Elaine, 1990. Sexual Anarchy: Gender and Culture at the Fin de Siecle. Λονδίνο: Virago.

Sinha, Mrinalini, 1995. Colonial Masculinity: The "Manly Englishman" and the "Effeminate Bengali" in the Late Nineteenth Century. Μάντσεστερ: Manchester University Press.

Sinha, Mrinalini, 1999. "Giving Masculinity a History: Some Contributions from the Historiography of Colonial India". Gender and History: 11,3.

Smith, Bonnie, 1995. "Gender and the Practices of Scientific History: The Seminar and Archival Research in the Nineteenth century", The American Historical Review, 100:1150.

Smith, Bonnie, 1998. The Gender of History: Men, Women, and Historical Practice. Κέιμπριτζ Μασαχουσέτη και Λονδίνο:

Smith-Rosenberg, Caroll, 1983. "The Female World of Love and Ritual: Relations Between Women in Nineteenth-Century America", στο Elisabeth Abel Emily K. Abel (επιμ.), Signs Reader. Women, Gender and Scholarship. Σικάγο: University of Chicago Press (πρώτη δημοσίευση 1975. Signs,1.)

Smith-Rosenberg, Caroll, 1986. Disorderly Conduct: Visions of Gender in Victorian America. Oxford University Press.

Snitow, Ann, Christine Stansell και Sharon Thompson (επιμ), 1983. Powers of Desire. Νέα Υόρκη: Monthly Review Press.

Spivak, Gayatri Ghakravorty, 1987. "Explanation and Culture: Marginalia". Στο In Other Worlds: Essays in Cultural Politics. Νέα Υόρκη: Routledge.

Stallybrass, Peter, και White, Allon, 1986. The Politics and Poetics of Transgression. Ίθακα: Cornell University Press.

Steedman, Carolyn, 1982. The Tidy House: Little Girls Writing, Λονδίνο: Virago.

Steedman, Carolyn, 1994a. "The Price of Experience: Women and the Making of the English
Working Class". Radical History Review, 59:108-119.

Steedman, Carolyn, 1994b. "Bimbos from hell". Social History. 19,1: 59-67.

Steedman, Carolyn, 1995. Strange Dislocations: Childhood and the Idea of Human
Interiority, 1780-1930. Λονδίνο: Virago.

Steedman, Carolyn, 1997. "A Weekend with Elektra". Literature and History, 6, 1:17-42.

Steedman, Carolyn 1986. Landscape for a Good Woman: A Story of Two Lives, Λονδίνο, Virago.

Stoler, Ann Laura, 1995. Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Ντάρχαμ: Duke University Press.

Stoler, Ann Laura, 1996. "Carnal Knowledge and Imperial Power: Gender, Race, and Morality in Colonial Asia" στο Joan Scott (επιμ.), Feminism and History. Νέα Υόρκη: Oxford University Press.

Taylor, Barbara, 1983. Eve and the New Jerusalem: Socialism and Feminism in the Nineteenth Century. Νέα Υόρκη: Pantheon.

Taylor, Barbara, 1992. "Mary Wollstonecraft and the Wild Wish of Early Feminism". History Workshop Journal, 33:197-219.

Taylor, Barbara, 1995. "Religion, Radicalism and Fantasy". History Workshop Journal, 39:102-112.

Taylor, Barbara, 2002. Mary Wollstonecraft and the Feminist Imagination. Λονδίνο:

Thebaud, Fransoise, 1998. Ecrire l'histoire des femmes. ENS Editions.

Thompson, Victoria, 1998. "Sexuality: Another Useful Category of Analysis in European History". Journal of Women's History, 9:211-19.

Tickner, Lisa. Spectacle of Women: Imagery of the Suffrage Campaign, 1907-1914. Σικάγο: Chicago University Press.

Tilley, Luise A., και Scott, Joan W., 1978. Women, Work and the Family. Rinehart and Winston: Holt.

Tosh, John, 1994. "What Should Historians Do with Masculinity?", Reflections on Nineteenth Century Britain". History Workshop Journal, 38:179-202.

Tsurumi, Patricia E., 1990. Factory Girls: Women in the Tread Mills of Meiji Japan. Πρίνστον, Νιου Τζέρσι: Princeton University Press.

Usborne, Cornelie, 1992. The Politics of the Body in Weimar Germany: Reproductive Rights and Duties. Ανν Άρμπορ: University of Michigan Press.

Vance, Norman, 1985. The Sinews of the Spirit: The Ideal of Christian Manliness in Victorian Literature and Religious Thought. Κέιμπριτζ: Cambridge University Press.

Vickery, Amanda, 1993. "Golden Age to Separate Spheres. A Review of the Categories and Chronology of English Women's History". The Historical Journal, 36,2:380-414.

Vickery, Amanda, 1998. The Gentleman's Daughter: Women's Lives in Georgian England. Μπέρκλεϊ: Yale University Press.

Walby, Sylvia, 1990. Theorizing Patriarchy. Μινεάπολις: University of Minnesota Press.

Walker, Garthine, 1998. "Rereading Rape and Sexual Violence in Early Modern England". Gender and History, 10,1:1-25.

Walkowitz, Judith, 1980. Prostitution and Victorian Society: Women, Class, and the State. Νέα Υόρκη: Cambridge University Press.

Walkowitz, Judith, 1992. City of Dreadful Delight: Narratives of Sexual Danger in Late- Victorian London. Λονδίνο: Virago.

Weeks, Jeffry, 1989. Sex, Politics and Society (β' έκδοση). Λονδίνο:

Weeks, Jeffry, 1991. Against Nature: Essays on History, Sexuality and Identity. Rivers Oram.

Weeks, Jeffry, 1996. "Telling Stories about Men". The Sociological Review, 44:746-57.

Weeks, Jeffry, 1999. Making Sexual History. Blackwell.

White, Deborah, 1983. "Female slaves: sex roles and status in the antebellum plantation South". Journal of Family History (Fall): 248-61.

Widerberg, Karin, 1998. "Translating gender". Nora, 6:2.

Wiesner, Merry Hanks, 2001. Gender in History. Blackwell.

Wikander, Ulla, Alice Kessler-Harris και Jane Lewis, 1995. Protecting Women: Labor Legislation in Europe, Australia and the United States. Ουρμπάνα, Ιλλινόις: University of Illinois Press.

Willis, Paul, 1993. Learning to Labour: How Working-Class Kids Get Working-Class Jobs (1η έκδοση 1977). Λονδίνο: Arena.

Zemon Davis, Natalie, 1975. "'Women's History' in Transition: The European Case". Feminist Studies. 3:90.

Zemon Davis, Natalie, 1995. Women on the Margins: Three Seventeenth-Century Lives. Harvard University Press.

Πηγή: http://www.aegean.gr/gender-postgraduate/Documents/%CE%9C%CE%B5%CE%BB%CE%AD%CF%84%CE%B7%20%CE%A7%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B6%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%8D%CE%BB%CE%B1.pdf

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ