Menu
18 / 11 / 2019 - 07:01 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

snenter 1

Μισέλ Σνεντέρ – Φανταστικοί Θάνατοι

 

O θάνατος στην λογοτεχνική ή δοκιμιακή γραφή βρίσκει πρόθυμους, και ενίοτε ιδιαίτερα πιστούς αναγνώστες, σε αντίθεση δηλαδή με την εκτός σελίδων πραγματικότητα. Οι Φανταστικοί Θάνατοι του Μισέλ Σνεντέρ [Εκδ. Καστανιώτη, 2005, σειρά Διαγωνίως, μτφ. Γιάννης Στρίγκος] αποτελούν μια ιδιαίτερα ευρηματική συλλογή όπου η απόλαυση του κειμένου και ιδίως της λογοτεχνικότητας των σύντομων βιογραφημάτων υπερισχύουν κάθε πιθανής μελαγχολικής διάθεσης. Ο γάλλος συγγραφέας, δοκιμιογράφος και ψυχαναλυτής εμπνεύστηκε από την φράση του Προυστ «Λέμε “ο θάνατος” για να απλοποιήσουμε τα πράγματα, αλλά υπάρχουν τόσοι θάνατοι όσοι και άνθρωποι» και εκκινεί τα σύντομα κείμενά του από τις τελευταίες λέξεις που είπαν ή έγραψαν τριάντα έξι συγγραφείς των τεσσάρων τελευταίων αιώνων.

 

Η αυτοθανατογραφία είναι ανέφικτη, γράφει λοιπόν, και συντάσσει αυτό το βιβλίο του τέλους των λέξεων, το κατάστιχο φανταστικών θανάτων πραγματικών συγγραφέων. Εκτός καταλόγου αλλά με θέση στην εισαγωγή, ο Λώρενς Στερν αποχαιρετάει την ζωή μόνος σε κάποιο ξενοδοχείο, στοιχειωμένος από τις λέξεις και το μόλις ολοκληρωμένο Αισθηματικό του Ταξίδι, έχοντας εκφράσει τη επιθυμία να πεθάνει αλλά, όχι διαφορετικός απ’ αυτό που υπήρξε, «μακριά απ’ το σπίτι του σε κάποιο αξιοπρεπές πανδοχείο». Ζητάει από το αγόρι που στάλθηκε για να τον φωνάξει να περιμένει λίγο και ύστερα από πέντε λεπτά του λέει: «Τώρα εντάξει. Ήρθε». Στο δωδέκατο κεφάλαιο, πάντως, του πρώτου τόμου του Τρίστραμ Σάντι, ο Στερν ολοκλήρωνε την αφήγηση ενός θανάτου με μια τυπογραφική παρατολμία: μια μαύρη σελίδα, ανοιχτή σαν τάφος.

Αν η λογοτεχνία είναι ένας μακροσκελής τρόπος να αναπτύξει κανείς μια έσχατη φράση και να μιλήσει ακόμα και πέρα από το σημείο όπου οι λέξεις παύουν, όπως θεωρεί ο ανθολόγος, τότε δεν πρέπει να μας κάνει εντύπωση το γεγονός ότι ο λακωνισμός είναι κανόνας για τα τελευταία λόγια κάποιου. Κάποτε οι λέξεις είναι συνθηματικές, για να μας ανοίξουν κάποια πόρτα. Ο Σασά Γκιτρύ, μερικούς μήνες προτού πεθάνει, ηχογράφησε έναν μονόλογο υπό τον τίτλο Τα τελευταία δέκα λεπτά, όπου ομολογεί την επιθυμία του να πεθάνει μακιγιαρισμένος, σαν θεατρίνος του ίδιου του εαυτού, όπως άλλωστε υπήρξε. Κάποιοι άλλοι αυτοκτονούν έτσι ώστε να μη χρειαστεί να πεθάνουν.

schneder 2

Η πίεση του χρόνου μπροστά στον ικρίωμα και τον δήμιο, ακονίζει και συμπυκνώνει τη λεκτική ικανότητα των ανθρώπων, είχε γράψει ο Τόμας ντε Κουίνσυ. Λάτρης του λόγου ο ίδιος, ζούσε σε δωμάτια ασφυκτικά γεμάτα από βιβλία, χειρόγραφα και επιστολές, που καταλάμβαναν ολοένα και περισσότερο χώρο. Ευγενής μέχρι την τελευταία του στιγμή είπε «ευχαριστώ» πριν σβήσει. Σύμφωνα με τα λόγια του στο Suspiria de Profundis: «οι βαθύτερες τραγωδίες – όπως του παιδιού που ξεριζώνεται για πάντα από την αγκαλιά της μάνας και που τα χείλη του δεν πρόκειται ποτέ πια να δεχτούν το φιλί της αδελφής του – εξακολουθούν να υπάρχουν, κρυμμένες κάτω απ’ όλα τα άλλα, μέχρι το τέλος».

Τα ύστατα ημερολόγια

Μερικοί συγγραφείς έχουν αργό θάνατο· ενώνονται μαζί του μετά από μακροχρόνιους αρραβώνες. Τέτοιοι γάμοι έχουν την πικρή γεύση που μας αφήνουν οι γιορτές που κουραστήκαμε να προσμένουμε, συλλογίζεται ο Σνεντέρ, συγκρίνοντάς τους με τον θάνατο των περισσοτέρων, που μοιάζει με ένα κακό χαρτί που μας έλαχε, μια γυναίκα που συναντά κανείς τυχαία και η οποία θα αποπλανήσει τον πρώτο που θα βρει μπροστά της και θα τον αδράξει χωρίς να πει λέξη. Πρόκειται πάντοτε για λάθος, άλλον έπρεπε να πάρει.

schneder 3

André Gide

Αλλά τι σημαίνει τελικά να πεθαίνει κανείς ως καλλιτέχνης των λέξεων; Ο Αντρέ Ζιντ αρνούνταν να κλείσει το Ημερολόγιό του: Όχι, δεν μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι με το τέλος αυτού του ημερολογίου θα τελειώσουν όλα, οριστικά. Ίσως νιώσω την επιθυμία να προσθέσω κάτι ακόμα. Την τελευταία στιγμή, να προσθέσω ακόμα κάτι... Άλλοι συγγραφείς επιλέγουν να φύγουν από τον κόσμο χωρίς φράσεις, απαλλαγμένοι από την έγνοια της σημασίας και του βάρους των λέξεων ή την αναζήτηση της μουσικότητάς τους.

Υπάρχουν και εκείνοι που γράφουν ως το τέλος, με τον δικό τους τρόπο. Το πιο ιδιαίτερο από τα έργα του Ρόμπερτ Βάλζερ έμεινε για πολύ καιρό κρυμμένο: ένα σύνολο 526 φύλλων, το μέγεθος των οποίων ξεκινά από το επισκεπτήριο και φτάνει ως τη σελίδα ενός βιβλίου. Αποτελούνται από κάθε είδος χαρτιού: λευκά περιθώρια από εφημερίδες, διαφημιστικές κάρτες, σελίδες από ημερολόγια, αρνητικές επιστολές από εκδότες. Μοιάζουν περισσότερο με πρόχειρα σχέδια ή με γεωγραφικούς χάρτες παρά με χειρόγραφα. Αυτό που ο Βάλζερ αποκάλεσε «το πεδίο του μολυβιού» περιέχει σπαράγματα μυθιστορημάτων, ποιήματα, πεζά, διαλόγους, προσωπικές σημειώσεις, αποσπάσματα δοκιμίων.

schneder 4

Robert Walser

Τα Χριστούγεννα του 1956 κλείνουν είκοσι τρία χρόνια από τότε που ο Βάλζερ εισήχθη στην ψυχιατρική κλινική του Εριζάου και από τότε που σταμάτησε να γράφει. Το τελευταίο χρονικό διάστημα ο περίπατος είναι ο μοναδικός του τρόπος γραφής, Θαρρείς και το μολύβι έχει αντικατασταθεί με τα πόδια και η γραμμή με τον βηματισμό. Μετά το γεύμα βγαίνει στα χιονισμένα χωράφια, κατευθυνόμενος στο Ρόζενμπεργκ, όπου υπάρχουν κάποια ερείπια που θέλει να ξαναδεί. Σε κάποιο ίσιωμα αισθάνθηκε τον ελαφρύ ίλιγγο· ίσως χαμογέλασε, ίσως ύψωσε την φωνή του. Έπεσε ανάσκελα, αφήνοντας με το σώμα του μια τελευταία «μικρογραφία» χαραγμένη πάνω στο χιόνι. Το μαύρο περίγραμμά του θα έμοιαζε με στάμπα από μελάνι που την απορροφά το χιόνι.

Πρώτη δημοσίευση: Το Δέντρο, τεύχος 197-198 (Μάιος 2014).

Πηγές: http://pandoxeio.com/2014/05/14/schneider1/

http://pandoxeio.com/2014/05/15/schneider2/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ