Menu
12 / 11 / 2019 - 12:15 am
A Site By Your Side
A+ A A-

oikiakes 1

Daria Lazarescu, Σταδιοδρομία στην υπηρετικότητα: Η περίπτωση των Ρουμάνων μεταναστριών οικιακών εργατριών στην Ελλάδα, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2015, σελ. 687

Με μια νέα κυκλοφορία από τη σειρά «Κοινωνιολογία και Εργασία» που επιμελείται ο Καθηγητής Ιορδάνης Ψημμένος, ενισχύεται περαιτέρω ο εγχώριος διάλογος για την εργασία, που τα τελευταία χρόνια φαίνεται ότι ανθίζει, ενώ ταυτόχρονα ενδυναμώνεται και προσδίδεται μια πιο «φρέσκια» ματιά στην αντίστοιχη διεθνή κοινωνιολογική βιβλιογραφία. Η έμφαση στη μελέτη της εργασίας αποτελεί και εδώ σημαντικό σημείο ανάλυσης μιας και, όπως δείχνει η μέχρι τώρα ανάλογη κοινωνιολογική αναζήτηση, η εργασία δύναται να διαφοροποιεί τη θέση του/της εργαζόμενου/ης αναφορικά αφενός με την ίδια την εργασία του και αφετέρου με την οικονομία και την κοινωνία. Σε αυτό το πλαίσιο αναφοράς επομένως, αναδεικνύεται αναμφισβήτητης χρησιμότητας μελέτη της κοινωνικής στρωμάτωσης και κοινωνικής κινητικότητας, που αποτελούν κεντρικής σημασίας έννοιες και σχετίζονται με την ευρύτερη οργάνωση της κοινωνίας, ενώ παράλληλα τέμνουν τη συλλογιστική αντίληψη της εν λόγω επιστημονικής σειράς.

Το βιβλίο της Daria Lazarescu αποτελεί σημαντική συνεισφορά στην ανάλυση των αντιλήψεων, των αξιών, των εμπειριών και των συνθηκών απασχόλησης που συνυφαίνονται με τον συγκεκριμένο τύπο εργασίας και απασχόλησης και διαμορφώνουν την έννοια της σταδιοδρομίας στο επάγγελμα της οικιακής εργασίας. Το πέρασμα σε μορφές ενδοεπαγγελματικής κινητικότητας, όπως προκύπτει από την έρευνα και θα παρουσιαστεί παρακάτω, καθώς και η ανάπτυξη και διαμόρφωση αντιλήψεων, ιδεών και εργασιακών αξιών φαίνεται ότι σταθεροποιούν τις μετανάστριες μέσα στο επάγγελμα παρά το αντίθετο.

Σκοπός της μελέτης της Lazarescu είναι να διερευνήσει και να αναδείξει τις αντικειμενικές (συνθήκες ζωής και απασχόλησης) και υποκειμενικές (σχέσεις, νοηματοδότηση αντιλήψεων, αξιών, προσδοκιών) παραμέτρους που συμβάλλουν σε μια σταδιοδρομία της υπηρετικότητας η οποία δεν δίνει τη δυνατότητα στις οικιακές εργάτριες για ανοδική κινητικότητα και τις τοποθετεί στο περιθώριο της κοινωνίας όπου ζουν και εργάζονται.

oikiakes 3

Μέσα από συγκριτική μελέτη και ανάλυση σε συγκεκριμένους τύπους εργασίας και απασχόλησης τόσο στην χώρα καταγωγής όσο και στην χώρα υποδοχής, η Lazarescu διακρίνει ότι υπάρχουν πολυσύνθετοι παράγοντες που οδηγούν σε διαφορετικούς εργασιακούς προσανατολισμούς, διαφορετικές αντιλήψεις του εαυτού και της κοινωνίας. Αυτοί είναι σε θέση να διαμορφώσουν τις αντιλήψεις των εργαζομένων για τη θέση τους στην εργασία, στην κοινωνία και τις προσδοκίες για την ίδια τους τη ζωή. Οι υποκειμενικές αντιλήψεις της σταδιοδρομίας, στις οποίες η Lazarescu προσδίδει ιδιαίτερη σημασία, είναι σε θέση μέσα από τις αφηγήσεις τους να αποδώσουν μορφές συνέχειας ή/και ρήξεων στη ζωή των γυναικών, φτάνοντας στο σημείο πολλές φορές να ανακατασκευάσουν το παρελθόν τους αλλά και το μέλλον τους ώστε να μπορέσουν να δεχτούν το παρόν. Επιχειρεί, επομένως, να προβληματοποιήσει περαιτέρω το πώς καταφέρνει η οικιακή εργασία να σπρώξει την εργαζόμενη σε μια καριέρα της υπηρετικότητας που η ίδια φαίνεται ότι την ενδυναμώνει με ηθικά εργασιακά χαρακτηριστικά.

Στις διεθνείς και εγχώριες μελέτες η έννοια της σταδιοδρομίας είχε πάντα διττό χαρακτήρα, ο οποίος και αποτέλεσε σημείο ενδελεχούς ανάλυσης και μελέτης. Από τη μια μεριά, οι θεσμικές μορφές που ορίζουν την κοινωνική στρωμάτωση και κινητικότητα, οι αντικειμενικά ορισμένες διαβαθμίσεις κύρους και από την άλλη, οι υποκειμενικές αντιλήψεις που παράγονται από τους εργασιακούς προσανατολισμούς των εργαζομένων που προϋπάρχουν ή/και κατασκευάζονται στον εργασιακό χώρο και βοηθούν στην ερμηνεία της εργασιακής εμπειρίας των εργαζομένων ως προς τη θέση τους στην ίδια την εργασία, αλλά και στην κοινωνία.

oikiakes 2

Σε αυτό το πλαίσιο, για παράδειγμα, στην κλασική μελέτη του Du Bois (1899) για τις συνθήκες ζωής και εργασίας των μαύρων υπηρετών στη Φιλαδέλφεια της Αμερικής, γίνεται για πρώτη φορά η σύνδεση της σταδιοδρομίας στην υπηρετική εργασία με μορφές κοινωνικής στρωμάτωσης και κινητικότητας που βασίζονταν σε μια σειρά κοινωνικών αποκλεισμών και ανισοτήτων, όπως αυτών του έμφυλου και φυλετικού διαχωρισμού σε προηγούμενες μορφές οργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας προκαπιταλιστικού και φεουδαρχικού τύπου, και που η κοινότητα των μαύρων είχε εσωτερικεύσει εξαιτίας της ιστορικής της επαφής με την δουλεία. Ενώ σημαντικό μέρος της ανάλυσής του αποτέλεσε, επίσης, η έμφαση στα υποκειμενικά στοιχεία που αφορούν την εργασία των μαύρων τα οποία ανέδειξαν ότι οι επιλογές των επαγγελμάτων από τους νέγρους διαμορφώνονταν και μέσα από την εικόνα που είχε ο ίδιος ο νέγρος για τον εαυτό του.

Στην ίδια κατεύθυνση ο Myrdal στην ανάλυση του An America Dilemma (1944) υποστηρίζει ότι η ταξική διάρθρωση της κάστας, του χρώματος και της φυλής τροφοδοτούν όλες εκείνες τις αντικειμενικές παραμέτρους - θεσμικές μορφές κοινωνικού αποκλεισμού (π.χ. νόμοι) και τις υποκειμενικές αντιλήψεις - διαμόρφωση σχέσεων, στάσεων και δράσεων, που καθιστούν βιώσιμες την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή της υπηρετικότητας. Ενώ και το στίγμα που συνοδεύει την επιτέλεση της οικιακής εργασίας φαίνεται ότι απομακρύνει οποιασδήποτε μορφή επαγγελματικής κινητικότητας. Επιπροσθέτως,η προσέγγιση του Newby στο Differential Worker (1977) διακρίνει την ιεραρχία μέσω της εργασίας. Η παράδοση της φεουδαρχικής κοινωνίας φαίνεται ότι είναι σε θέση να κληροδοτεί την κοινωνική ιεραρχία και να ορίζει τις νέες σχέσεις στην αγροτική κοινωνία. Ο βαθμός της δέσμευσης σε αυτές τις διαπροσωπικές σχέσεις θέτει τις βάσεις της υποτακτικότητας και επηρεάζει τόσο τη συμπεριφορά του ατόμου όσο και τη διαμόρφωση αντίστοιχων αντιλήψεων, ατομικών και συλλογικών, που αφορούν τόσο την εργασία όσο και την κοινωνία.

oikiakes 4

Όμως και στις πιο σύγχρονες μελέτες της κοινωνιολογικής αναζήτησης για τη σταδιοδρομία στην υπηρετικότητα, όπως αυτές των Phizacklea (1983, 1990) και Anderson (2003), διαπιστώνεται ότι η ανάπτυξη της βιομηχανικής καπιταλιστικής οικονομίας και κοινωνίας βασίζεται σε προβιομηχανικές μορφές εξουσίας που αυξάνουν την προσωπική εξάρτηση των εργαζομένων και νομιμοποιούνται μέσω έμφυλων και φυλετικών χαρακτηριστικών.

Εκτός, ωστόσο, από τις γραμμές διαχωρισμού του καταμερισμού της εργασίας ανάλογα με τη φυλή, το φύλο, την κάστα, την τάξη και άλλες ανισότητες, η Lazarescu τοποθετεί στο κέντρο της έρευνάς της τα συστήματα οργάνωσης της εργασίας και απασχόλησης που, όπως φαίνεται, έχουν συνολική επίδραση στη διαμόρφωση των συνθηκών ζωής των εργαζομένων. Έτσι, εστιάζει στους όρους απασχόλησης της εργαζόμενης, στις ευθύνες που έχει ανάλογα με τη θέση που κατέχει, το κύρος και το βαθμό αυτονομίας που απολαμβάνει. Επομένως, βαρύνουσας σημασίας αναδεικνύεται η εξέταση της σταδιοδρομίας ήδη από τη Ρουμανία, χώρα καταγωγής. Και αυτό γιατί μέσα από αυτού του είδους την εξέταση επιτυγχάνεται η σύγκριση της έννοιας της σταδιοδρομίας στη χώρα καταγωγής και στην Ελλάδα, διακρίνεται το πλαίσιο μέσα από το οποίο διαμορφώνεται η έννοια και το περιεχόμενό της καθώς και οι παράμετροι που την καθορίζουν και, τέλος, τα στάδια εξέλιξης της ζωής των μεταναστριών.

oikiakes 5

Διαφαίνεται λοιπόν ότι αν και τα υποκείμενα έρευνας μετείχαν σε διαφορετικές μορφές οικονομικής δραστηριότητας –αγροτική παραγωγή, βιομηχανία, οικιακή εργασία– στη χώρα καταγωγής, αναγνωρίζονται σ’ αυτές κοινά σημεία αναφοράς. Αναφορικά με την οργάνωση της εργασίας και στους τρεις τύπους παραγωγής, οι διάφορες μορφές γραφειοκρατικής οργάνωσης και προσωπικού ελέγχου επιτρέπουν τη διαμόρφωση συγκεκριμένων αντιλήψεων για την εργασία και σχηματοποιούν ανάλογες προσδοκίες για την εξέλιξη της ζωής των εργαζομένων.

Συγκεκριμένα, στις εργασίες όπου απασχολούνταν οι γυναίκες στην χώρα καταγωγής, παρουσιάζονταν τα εξής χαρακτηριστικά: πλήρως καθορισμένο καθηκοντολόγιο, αποσαφηνισμένος τρόπος εκτέλεσής τους και διαχωρισμένες θέσης ευθύνης βασισμένες στην εσωτερική ιεραρχία, τα οποία επηρέαζαν και διαμόρφωναν αξίες και αντιλήψεις που ενέτειναν τη διαφοροποίηση από τους/τις άλλους/ες συναδέλφους/ισσές τους. Οι δεξιότητες και ικανότητες της εργαζόμενης ταυτόχρονα με την ύπαρξη κοινωνικών δικτύων ενέτειναν περαιτέρω την ατομικότητα. Ταυτόχρονα, η νοηματοδότηση του κύρους από τις ίδιες αναφερόταν στην εκπλήρωση άμεσων καταναλωτικών αναγκών, στην επιβράβευση της απόδοσής τους και στην ταύτισή τους με τα επαγγελματικά τους δίκτυα.

Ωστόσο, οι ραγδαίες μεταβολές στη ρουμανική κοινωνία με την πτώση του σοσιαλιστικού καθεστώτος αναιρούν κάθε προσπάθεια διαμόρφωσης συγκεκριμένου σχεδίου ζωής, αφού οι όροι εργασίας και απασχόλησης αλλάζουν δραματικά συγκρινόμενοι με το προηγούμενο στάδιο. Αναπτύσσονται πρότυπα οργάνωσης της εργασίας που καλύπτουν αποκλειστικά τους όρους επιβίωσης των γυναικών και των οικογενειών τους, η προσαρμοστικότητα των εργαζομένων σε ευέλικτες μορφές εργασίας είναι ένα νέο ζητούμενο ενώ οι δεξιότητές τους που το προηγούμενο διάστημα εξασφάλιζαν την πορεία και την εξέλιξη στο επάγγελμα φαίνεται ότι δεν διαδραματίζουν κανένα ρόλο, το ίδιο και τα επαγγελματικά δίκτυα.

Ανατρέχοντας στην κοινωνιολογική παράδοση, ανακαλύπτει κανείς ότι η εργασία αποτελεί απαραίτητο εργαλείο για την κατανόηση της εξέλιξης και της κινητικότητας μεταξύ διαφόρων επαγγελμάτων, αφού φαίνεται ότι διαμορφώνει ή/και μεταβάλλει τον εργασιακό προσανατολισμό των ανθρώπων και επηρεάζει τις αντιλήψεις τους. Ο τύπος απασχόλησης και η ιεραρχία μέσα σε ένα επάγγελμα διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο για την απόφαση της παραμονής τους μέσα σε αυτό, καθώς και για τη νοηματοδότηση από τα ίδια τα υποκείμενα της εργασίας, της θέσης τους σε αυτήν, στην οικονομία και στην κοινωνία.

oikiakes 6

Στη μελέτη των Goldthorpe, Lockwood et. al (1968) που αφορούσε τους εργάτες στην γραμμή παραγωγής του Luton, το κεντρικό ερώτημά τους ήταν «Πώς ο εργαζόμενος κατανοεί το νόημα της εργασίας του;», και είναι αυτοί που πρώτοι εισάγουν την έννοια του προσανατολισμού στην εργασία. Ωστόσο, αυτό που κάνει ξεχωριστή αυτή τη μελέτη αναφορικά με την έννοια της σταδιοδρομίας είναι η διατύπωση ότι η σχέση με την εργασία δομείται κυρίως εκτός του χώρου της εργασίας.

Θέτοντας στο κέντρο λοιπόν της μελέτης την έννοια της σταδιοδρομίας, η Lazarescu ανακαλύπτει ότι οι εργασιακοί προσανατολισμοί των εργαζομένων μετατοπίζονται αφού αντιλαμβάνονται ότι η ταύτισή τους με τη θέση τους στην αγορά εργασίας, όπως αυτή συγκροτούνταν έως τώρα, τους στερεί κάθε δυνατότητα και μελλοντική προσδοκία σχεδιασμού της εργασίας τους και της ζωής τους γενικότερα. Για τις μετανάστριες επομένως η μεταβολή του εργασιακού τους προσανατολισμού προκύπτει, όχι μόνο εξαιτίας των διαφοροποιημένων χαρακτηριστικών που απολάμβαναν στην εργασία τους και έχουν πάψει πλέον να υφίστανται, αλλά κυρίως από το γεγονός ότι οι εργαζόμενες ενδιαφέρονται πλέον για την επιβίωση και βελτίωση των συνθηκών ζωής της οικογένειάς τους μετά τις ριζικές μεταβολές που συνέβησαν στη ζωή τους λόγω της πτώσης του καθεστώτος. Άρα γίνεται φανερό ότι οι προσδοκίες των εργαζομένων διαφέρουν όπως και οι απαιτήσεις για την εξέλιξή τους, αντίστοιχα με τα πρότυπα που διαμορφώνονται πριν και κατά τη διάρκεια της εργασίας, εντός και εκτός αυτής.

Αυτή η διάσταση της σταδιοδρομίας, επομένως, φαίνεται ότι αποτελεί κομβικό στοιχείο κατανόησης της προετοιμασίας των γυναικών σε πρόσκαιρα και χαμηλού κύρους επαγγέλματα η οποία ενισχύεται με τον ερχομό τους στην Ελλάδα και τις συνθήκες (μεταναστευτική πολιτική, αγορές εργασίας που κατευθύνουν σε συγκεκριμένα επαγγέλματα, άτυπα δίκτυα προστασίας και συνθήκες απομόνωσης) με τις οποίες έρχονται αντιμέτωπες και σφραγίζουν καθοριστικά την πορεία εξέλιξής τους, αφού για τις γυναίκες η μετανάστευση σε αυτό το χρονικό σημείο εμφανίζεται ως μέρος του κύκλου της ζωής τους.

oikiakes 7

Στη βάση όλων αυτών των νέων δεδομένων, κοινωνικών και εργασιακών, η μετανάστευση και η απασχόληση στην οικιακή εργασία μοιάζουν να είναι μοναδική ευκαιρία για τη συνέχιση της ζωής τους, αλλά και της οικογένειάς τους. Για την Lazarescu ήδη οι πρώτες εργασιακές εμπειρίες (σε αγροτικές εργασίες, φασόν ή παροχή υπηρεσιών ενήλικης διασκέδασης) στη χώρα υποδοχής επιβεβαιώνουν ως μοναδική διέξοδο της επαγγελματικής τους πορείας, την απασχόληση στην οικιακή εργασία.

Αυτή προκύπτει μέσα από διάφορoυς τρόπους εξαναγκασμού και διαμορφώνεται μέσα από κεντρικές διαδικασίες που αφορούν την πτώχευση του εργατικού δυναμικού, την κατανομή του στην αγορά εργασίας και τον έλεγχό του από κοινωνικές και ηθικές μορφές ένταξης που δημιουργούν συνήθειες, αντιλήψεις και προσδοκίες για τη ζωή.

Mε αυτό τον τρόπο λοιπόν ξεκινάει το «ταξίδι» στη σταδιοδρομία της υπηρετικότητας. Η απασχόληση στην οικιακή εργασία σε αυτό το στάδιο συνδέεται με την είσοδο των μεταναστριών στην εσωτερική οικιακή εργασία (μεταξύ άλλων λόγων, αρχικά «επιλέγεται» γιατί παρέχει ασφάλεια από πιθανούς αστυνομικούς ελέγχους και τους διασφαλίζει τη δυνατότητα άμεσης αποπληρωμής των οφειλών τους στην χώρα καταγωγής και της οικονομικής ενίσχυσης της οικογένειάς τους), η οποία ωστόσο εξαιτίας των συνθηκών που επικρατούν, γρήγορα εγκαταλείπεται. Παρ’ όλα αυτά δεν εγκαταλείπεται στο σύνολό της η οικιακή εργασία αλλά μόνο η συγκεκριμένη μορφή της και αυτό συμβαίνει γιατί με την παραμονή τους μέσα στην οικιακή εργασία οι εργαζόμενες αποκτούν συνήθειες και αξίες που όχι μόνο σπρώχνουν, αλλά και τις σταθεροποιούν στις υπηρεσίες καθαρισμού σε συγκεκριμένους τύπους απασχόλησης.

Τέτοιες, παραδείγματος χάρη, αξίες και αντιλήψεις μπορεί να διαμορφωθούν από τις έντονες συναισθηματικές προσδέσεις που δημιουργούνται στις σχέσεις με τους εργοδότες αποτρέποντας τη δυνατότητα κοινωνικής κινητικότητας. Αυτές, από τη μελέτη της Lazarescu, φαίνεται ότι σταδιακά παγιώνονται και καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και την κοινωνική τους θέση, απομακρύνοντας κάθε προσδοκία ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας. Ωστόσο, οι γυναίκες φαίνεται ότι δεν διαμορφώνουν μόνο αυτές τις αντιλήψεις που παγιώνονται, αλλά και την αποδοχή της εκμετάλλευσης και υπηρετικότητάς τους ως αποτέλεσμα αφενός της έκθεσής τους στη συγκεκριμένη εργασία και αφετέρου των συνθηκών που την χαρακτηρίζουν. Έτσι προκύπτει ότι μέσα από το χώρο εργασίας διαμορφώνονται οι υποκειμενικές αντιλήψεις που επιτρέπουν την υιοθέτηση μιας κουλτούρας υποταγής και υποτέλειας.

oikiakes 8

Μετά την εγκατάλειψη λοιπόν της εσωτερικής οικιακής εργασίας προκύπτει το πρώτο πέρασμα, η πρώτη ωστόσο «επιλογή» μέσα στο ίδιο το επάγγελμα. Έτσι, σε αυτό το στάδιο διαμορφώνονται δυο είδη ενδοεπαγγελματικής κινητικότητας, η μισθωτή εργασία σε συνεργεία καθαρισμού και η αυτοαπασχόληση σε διάφορα νοικοκυριά. Σ’ αυτή την «επιλογή» δυο είναι τα σημαντικά στοιχεία που θα την καθορίσουν: η κατανομή καθηκόντων και ο εργασιακός έλεγχος. Τα διαφορετικά αξιακά και δομικά πρότυπα, διαμορφωμένα κατά την επαφή με την οικιακή εργασία θα οδηγήσουν είτε στην μια είτε στην άλλη επιλογή. Μετέπειτα, η σταθεροποίησή τους στους διαφορετικούς τύπους απασχόλησης φαίνεται ότι επιτυγχάνεται λόγω των χαρακτηριστικών που προσφέρουν, αυτό της ασφάλειας/ σταθερότητας και δυνατότητας αυτονόμησης σε μισθωτή εργασία και αυτοαπασχόληση αντίστοιχα.

Για τις μετανάστριες στην εξωτερική οικιακή εργασία σε συνεργεία καθαρισμού φαίνεται ότι παγιώνεται η αντίληψη της υπηρεσίας στον «οργανισμό» και της αίσθησης του καθήκοντος, με αντάλλαγμα την προώθηση της σταδιοδρομίας τους (ανέλιξη στην ιεραρχία). Οι αντιλήψεις που κυριαρχούν τονίζουν τον ατομισμό, την αυτονομία και την προσαρμοστικότητά τους στις εναλλασσόμενες εργασιακές και κοινωνικές συνθήκες. Η ταυτότητα που προκύπτει είναι αυτή της εργοδότριας του εαυτού που συνδέεται με κάποια μορφή ανεξαρτησίας στο πλαίσιο της εργασίας και με τη διαμόρφωση αντιλήψεων και αξιών για την αξιοπρέπεια –αξιοπρεπής γυναίκα– της απασχόλησης μέσα στις υπηρεσίες καθαρισμού. Παρόμοια, η πιθανή προοπτική μετακίνησης, ένα ακόμα πέρασμα δηλαδή σε αυτή την πορεία, προς την αυτοαπασχολούμενη οικιακή εργασία, θεωρείται πηγή κοινωνικής ταυτότητας. Αυτή η μετακίνηση, όταν προκύπτει κατόπιν σημαντικών μεταβολών στον εργασιακό προσανατολισμό των Ρουμάνων μεταναστριών, συνδέεται άμεσα με την αλληλέγγυα αντίληψη που αναπτύσσεται προς την/τις εργοδοτική/ές οικογένεια/ες. Η εργασία σε διάφορα νοικοκυριά, η οποία γίνεται αντιληπτή ως εξέλιξη, επιτυγχάνεται μέσω του μεγάλου πελατολογίου και των αυξημένων αποδοχών, ικανών για τη διασφάλιση και τη διατήρηση του αυτοσεβασμού τους και/ή της εργασιακής ευελιξίας.

oikiakes 9

Η αυτοαπασχόληση, από την άλλη, για τις Ρουμάνες μετανάστριες αποτελεί καθεαυτή κριτήριο και κίνητρο κινητικότητας που βασικό κίνητρό της είναι η αυτονομία στην εκτέλεση των καθηκόντων. Η αυτονομία ευθύνης, ωστόσο που προκύπτει, προς τους εργοδότες και συνυφαίνεται με χαρακτηριστικά αφοσίωσης, εμπιστοσύνης και ειλικρίνειας, φαίνεται ότι επιτελεί διπλό ρόλο: αφενός ενέχει την ολοένα και μεγαλύτερη εξάρτησή της από τους εργοδότες, γεγονός που είναι στρεσογόνο για τις οικιακές εργάτριες, αφετέρου από αυτή οι εργάτριες νοηματοδοτούν την εκτίμησή τους. Σε αυτό το πλαίσιο σταδιακά η εργασία αποκτά περιεχόμενο κοσμοπολιτισμού. Η σχέση με τις εργοδότριες είναι σε θέση να καλύπτει ψυχολογικές και συναισθηματικές ανάγκες της εργαζόμενης, ενώ συμβάλλει στην υιοθέτηση πολιτισμικών προτύπων που αφορούν την καθημερινότητα των μεταναστριών. Αυτή η οικειότητα όμως διαμορφώνει το κατάλληλο πλαίσιο εξάρτησης των μεταναστριών οικιακών εργατριών. Τέλος, η κοινωνική θέση των εργοδοτών φαίνεται ότι επέχει σημαντικό ρόλο και σηματοδοτεί και τη θέση της εργάτριας εντός της άτυπης ιεραρχίας, όπως αυτή διαμορφώνεται στον στενό κοινωνικό κύκλο των οικιακών εργατριών.

Ωστόσο, η παραμονή των μεταναστριών στο επάγγελμα επηρεάζει τον προσανατολισμό των οικιακών εργατριών τόσο αναφορικά με την ίδια την εργασία όσο και άλλες σημαντικές πτυχές της ζωής, όπως την πρόσβαση στην πρόνοια, την οικογένεια, την απομάκρυνση από συλλογικές μορφές αλληλεγγύης κ.ά.. Παραδείγματος χάριν, η περιθωριοποίηση των μεταναστριών από την πρόσβασή τους στην κοινωνική προστασία αυξάνεται με την ένταξή τους στο επάγγελμα και την αγορά εργασίας της έμμισθης οικιακής εργασίας. Αυτή η περιθωριοποίηση δεν εξηγείται μονάχα με αντικειμενικές παραμέτρους, αλλά και αξίες, τρόπους ζωής, αντιλήψεις και προσδοκίες που αποκτούνται εκτός άλλων παραμέτρων και λόγω του επαγγέλματος και του τύπου απασχόλησης. Το ίδιο συμβαίνει και με την οικογένεια όπου φαίνεται ότι διαφοροποιείται ριζικά η νοηματοδότησή της πριν και μετά την ένταξη των μεταναστριών στην οικιακή εργασία. Η διάρρηξη των οικογενειακών σχέσεων φαίνεται ότι προκύπτει όχι μόνο εξαιτίας της φυσικής απόστασης που μεσολαβεί αλλά και εξαιτίας κυρίως των δομών και των κανόνων που δομούν την οικιακή εργασία οι οποίοι επιτρέπουν τη διαμόρφωση ψευδοοικογενειακών σχέσεων, ενώ αυτή φαίνεται ότι κρυσταλλοποιείται αφού η οικογένεια γίνεται κατανοητή με όρους οικονομικής υποχρέωσης από τις εργαζόμενες, και ταυτόχρονα οι σύζυγοι και τα παιδιά τις αντιμετωπίζουν με αντιλήψεις που παρουσιάζουν εργαλειακά χαρακτηριστικά. Απομάκρυνση φαίνεται ότι προκύπτει και από τις κοινοτικές μορφές αλληλεγγύης. Αυτό συμβαίνει διότι η παραμονή μέσα στην οικιακή εργασία διαμορφώνει ένα κοινωνικό πλαίσιο οργάνωσης και λειτουργίας που οδηγεί τις μετανάστριες στην υιοθέτηση κανόνων και προτύπων του επαγγέλματος αφενός απομονωτικά, αφετέρου απαξιωτικά προς το επάγγελμα αποτρέποντάς τες από τη συμμετοχή τους στην ευρύτερη οργάνωση της κοινωνίας.

oikiakes 10

Η μελέτη της Lazarescu αποτελείται από δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος (κεφ. 1-2) παρουσιάζονται οι κύριες κοινωνιολογικές θεωρητικές προσεγγίσεις που αφορούν την έννοια της σταδιοδρομίας αναλύοντας σχολαστικά τις τέσσερις βασικές σχολές (Λειτουργιστική, Συμβολικής Αλληλεπίδρασης, Μαρξιστική και Βεμπεριανή). Ένα σημαντικό κομμάτι αυτού του μέρους αναφέρεται σε μελέτες που αφορούν την οικιακή εργασία και τις επιπτώσεις της στην έννοια της σταδιοδρομίας. Παρουσιάζονται οι αντικειμενικοί (συνθήκες εργασίας και ζωής) και υποκειμενικοί παράγοντες (αξίες, αντιλήψεις, προσδοκίες), όπως προκύπτουν από την αντίστοιχη θεωρητική αναζήτηση, οι οποίες συγκροτούν τη σταδιοδρομία των εργαζομένων μέσα στην οικιακή εργασία και εντείνουν τη στασιμότητά τους μέσα στο επάγγελμα.

Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζονται: η μεθοδολογία έρευνας και η ανάλυσή της (κεφ. 4-7). Η ποιοτική έρευνα πραγματοποιήθηκε μέσα από 79 ημιδομημένες συνεντεύξεις (69 της κύριας έρευνας και 10 πιλοτικών) και 4 μελέτες περίπτωσης στη χώρα καταγωγής των εργαζομένων μεταναστριών. Αυτή η εξέταση διαρθρώθηκε μέσα από τη συγκριτική ανάλυση των δύο διαφορετικών τύπων απασχόλησης: μισθωτή εργασία – οικιακή εργασία στη Ρουμανία και μισθωτή εργασία σε συνεργεία καθαρισμού και αυτοαπασχολούμενη οικιακή εργασία στην Ελλάδα. Τα αποτελέσματα της έρευνας προκύπτουν μέσα από την ανάλυση της πορείας ζωής και εργασίας των Ρουμάνων μεταναστριών, η οποία αναδεικνύει ότι η σταδιοδρομία αρχικά σηματοδοτείται ως εργαλείο κοινωνικής στρωμάτωσης, όπως αυτή διαμορφώνεται στη σοσιαλιστική και μετασοσιαλιστική Ρουμανία. Επίσης, παρουσιάζονται οι συνθήκες ζωής και εργασίας στη χώρα καταγωγής, οι εργασιακοί προσανατολισμοί και πώς αυτοί διαμορφώνονται μέσα στο επάγγελμα, καθώς και η νοηματοδότηση της σταδιοδρομίας. Η μεταναστευτική διαδικασία των Ρουμάνων μεταναστριών αναλύεται αμέσως μετά, ενώ τα αντικειμενικά και υποκειμενικά στοιχεία που επηρεάζουν τη σταδιοδρομία τους μέσα στα συνεργεία καθαρισμού στην Ελλάδα αποτελούν τα επόμενα σημεία όπου επικεντρώνεται η μελέτη. Τέλος, παρουσιάζεται πιο αναλυτικά η πορεία ζωής και εργασίας τεσσάρων Ρουμάνων μεταναστριών που εργάζονται σε υπηρεσίες καθαρισμού.

oikiakes 11

Συμπερασματικά, λοιπόν, από τη μελέτη της Lazarescu διαφαίνεται ότι τα στοιχεία που καθορίζουν την κατανόηση της σταδιοδρομίας, είτε ανοδικής είτε καθοδικής, είναι η συνολικότερη σχέση εργασίας. Ακολουθώντας τη μαρξιστική και βεμπεριανή προσέγγιση, αναδεικνύει τόσο τα δομικά χαρακτηριστικά που φαίνεται ότι συγκροτούν την οικιακή εργασία (τάξη, φυλή/εθνικότητα και φύλο) και ταυτόχρονα είναι σε θέση να «ακούσει» και να φέρει στην επιφάνεια τις προσωπικές αντιλήψεις των μεταναστριών σχετικά με την εικόνα του εαυτού τους, όπως αυτές έχουν διαμορφωθεί μέσα από την πορεία τους στην εργασία (στη χώρα καταγωγής και στη χώρα υποδοχής) και στην ουσία ορίζουν την σταδιοδρομία τους. Με αυτό το σχήμα διαφαίνονται όλα εκείνα τα ηθικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που δίνουν συνέχεια και νομιμοποιούν τις ανισότητες οδηγώντας τις μετανάστριες στις υπηρεσίες καθαρισμού και την παραμονή τους σε αυτές.

Ωστόσο, αυτό που ξεχωρίζει τη μελέτη της Lazarescu είναι ότι μας εξοπλίζει με νέα εργαλεία ανάλυσης στη μελέτη της κοινωνικής στρωμάτωσης και κινητικότητας, αφού μας έχει «εφοδιάσει» με τις κατάλληλες παραμέτρους και παράγοντες στις οποίες θα πρέπει να στηριχθούμε και οι οποίες θα μας επιτρέψουν να αντιληφθούμε τις μεταβολές που προκύπτουν στις γραμμές τους, για την όποια σύγκριση προβούμε στο εγγύτερο ή πιο μακρινό μέλλον. Ζητήματα που σε τελευταία ανάλυση ξεπερνούν την ακαδημαϊκή συζήτηση και που σχετίζονται συνολικότερα με την οργάνωση της κοινωνίας, της εργασίας και της αναπαραγωγής της εργατικής τάξης. Ζητήματα που αφορούν ανθρώπους.

ΕΛΕΝΗ ΠΟΥΛΟΥ

Πηγή: http://kosmos-ergasias.unit.uoi.gr/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ