Menu
21 / 11 / 2019 - 12:06 am
A Site By Your Side
A+ A A-

  • - Κατηγορία: ΕΚΚΕΝΤΡΑ

nude 5

2. Το γυναικείο γυμνό[3]

Μέχρι και τον 19ο αιώνα στη δυτική ζωγραφική και γλυπτική, το σώμα έπαιζε έναν από τους εξής δύο ρόλους: είτε στεκόταν ως μια ιδεατή, μυθολογική ή ιστορική φιγούρα –όπως η Αφροδίτη, ο Αδάμ και η Εύα ή ο Χριστός–, είτε παρουσίαζε εξιδανικευμένα μια σύγχρονη σημαντική προσωπικότητα – ένας στρατηγός, ένας πλούσιος έμπορος.

Σε κάθε περίπτωση, ο καλλιτέχνης έπρεπε να ζωγραφίσει το αντικείμενό του, το ανθρώπινο σώμα, έτσι ώστε να είναι αρεστό στο κοινό του και τον πελάτη του, συγκαλύπτοντας συχνά τα άσχημα χαρακτηριστικά του αντικειμένου. Η αναπαράσταση δηλαδή του σώματος επιδίωκε παλαιότερα να ικανοποιήσει τις προσδοκίες και φιλοδοξίες του πελάτη παρά να αποτυπώσει με ειλικρίνεια και αντικειμενικότητα το ανθρώπινο σώμα.

Το γυμνό σώμα ήταν μια βασική παράδοση της δυτικής τέχνης και έχει χρησιμοποιηθεί για να εκφράσει τα ιδανικά της αντρικής και γυναικείας ομορφιάς. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αρχαία ελληνική τέχνη και μετά τον Μεσαίωνα επανεμφανίστηκε έχοντας ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην Αναγέννηση. Αθλητές, χορευτές και πολεμιστές επανήλθαν στο προσκήνιο για να εκφράσουν την ανθρώπινη ενέργεια και τη ζωή, ενώ γυμνά σε ποικιλία στάσεων εξέφραζαν ποικιλία αισθημάτων. Υπό μία έννοια, το γυμνό μπορεί να θεωρηθεί υψηλή τέχνη, με βασικό αντικείμενο το γυμνό ανθρώπινο σώμα ως θέμα της τέχνης, όπως η τοπιογραφία ή η νεκρή φύση. Το γυμνό σώμα δεν αντιγράφεται από το φυσικό, αλλά μεταμορφώνεται από τον καλλιτέχνη σε ένα αισθητικό αντικείμενο, συνήθως με ωφελιμιστικούς ή διακοσμητικούς σκοπούς. Ειδικά το γυναικείο σώμα αντιμετωπίστηκε ως οπτικό αντικείμενο που αναλάμβανε διαφορετικούς ρόλους, είτε ως σύμβολο της κλασικής ομορφιάς, ως μια εικόνα για τον εορτασμό της φύσης και του αισθησιασμού, ή ακόμα και ως αντικείμενο ηδονής για το αντρικό κοινό.

nude 6

Albrecht Dürer/ Adam and Eve / 1507

Το γυναικείο γυμνό είχε πάντα μεγάλη σημασία στην παράδοση της δυτικής τέχνης. Παρότι πάντοτε συνυπήρχε με το αντρικό γυμνό, δινόταν περισσότερη σημασία στο γυναικείο σώμα. Και στις δύο μορφές γυμνού δίνεται σημασία στην αρμονία, την καθαρότητα και τη γαλήνη των μορφών, υπάρχουν όμως εντελώς διαφορετικά κριτήρια για τα τόσο διαφορετικά γυμνά. Το αντρικό γυμνό συνήθως παρουσιάζει μια εξιδανικευμένη κατασκευή ανδρισμού, μοιάζει σχεδόν με πανοπλία και συμβολίζει την αυταπάρνηση, την καταστροφή και το φόβο. Παρά την πλήρη αντίθεση ανάμεσα στις αντιλήψεις που ισχύουν για το αντρικό και το γυναικείο σώμα, τη σκληρότητα της αντρικής μορφής και τη λεπτότητα της ντελικάτης γυναικείας, και στις δύο ιδεατές μορφές η εμφάνιση της σάρκας απαιτεί αυστηρό χειρισμό.

Όπως γράφει η Nead στο βιβλίο της “The female nude: Art, obscenity and sexuality”: Ιστορικά, η γυναίκα πάντοτε αναλάμβανε δευτερεύοντα ρόλο στη δυτική θρησκεία και φιλοσοφία. Σύμφωνα μάλιστα με τις αρχές του δυισμού του Descartes, η γυναίκα και ο άντρας μπορούν να γίνουν αντιληπτοί ως δίπολο. Στα γραπτά του Descartes, η αιτία είναι η μόνη αληθινή βάση της κρίσης και το σώμα είναι η πηγή της ασάφειας και σύγχυσης της σκέψης. Ως σώματα δεν μπορούμε να κάνουμε τη βασική διάκριση ανάμεσα στον εαυτό μας και τον κόσμο, ανάμεσα στους κανόνες του ανθρώπινου και του φυσικού. Ο στόχος της καρτεσιανής σκέψης είναι η δημιουργία ορατών ορίων στην αίσθηση του εαυτού και η δημιουργία μιας ξεκάθαρης διαφοροποίησης ανάμεσα στο πνευματικό και το υλικό, με απόλυτη υπεροχή του νου επί του σώματος. Η γνώση είναι κάτι επίκτητο με αντικειμενικό και αμερόληπτο τρόπο, με την παραδοχή της διαφοράς μεταξύ γνώστη και γνώσης. Για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, και κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, ο φυσικός κόσμος είχε ταυτιστεί με το θηλυκό, ως «μητέρα». Ο Descartes θεωρεί τη γνώση και την αιτία αντρικές αρετές. Ο άντρας συνδυάζεται με υψηλά χαρακτηριστικά, όπως η δημιουργικότητα και οι λογικές νοητικές λειτουργίες, ενώ το θηλυκό αναλαμβάνει το ρόλο της παθητικής φύσης και σχετίζεται με τους βιολογικούς μηχανισμούς αναπαραγωγής.[4]

Αν το αντρικό σώμα στην τέχνη συμβολίζει την κουλτούρα, τις αρχές και τη γεωμετρία (όπως στον Βιτρούβιο άντρα του Ντα Βίντσι), τότε το γυναικείο σώμα συμβολίζει τη φύση και τη φυσικότητα. Η γυναίκα είναι ταυτόχρονα mater (μητέρα) και materia (πρώτη ύλη). Τώρα, αν η τέχνη ορίζεται ως η μετάβαση από την ύλη σε μορφή, τότε το γυναικείο σώμα είναι ο μεγαλύτερος θρίαμβος της τέχνης, μιας και από αγνή πρώτη ύλη και φύση μετατρέπεται μέσω της μορφής της τέχνης σε αγνή κουλτούρα. Το γυναικείο γυμνό συνεπώς δεν είναι ένα θέμα μεταξύ άλλων, μια μορφή ανάμεσα σε πολλές – είναι το απόλυτο θέμα και η απόλυτη μορφή.

nude 7

Leonardo Da Vinci/ Vitruvian Man

Το γυναικείο γυμνό μπορεί να τοποθετηθεί στο κέντρο του ορισμού της τέχνης αλλά και στην άκρη της κατηγορίας, φέρνοντας την τέχνη στα όριά της, αγγίζοντας την αισχρότητα. Το γυναικείο γυμνό είναι το όριο, το πάρεργο όπως το αποκαλεί o Derrida, ανάμεσα στην τέχνη και την αισχρότητα. Το γυναικείο σώμα, φυσικό και μη κατασκευασμένο, αναπαριστά κάτι έξω από το χώρο της τέχνης και της αισθητικής κριτικής, αλλά μέσα από το καλλιτεχνικό στιλ και την εικονική μορφή περικλείει και ρυθμίζει το σώμα, μετατρέποντάς το σε αντικείμενο ομορφιάς, κατάλληλο για τέχνη και αισθητική κριτική.[5]

Ένα από τα βασικά στοιχεία του γυναικείου γυμνού είναι ο ορισμός του γυναικείου σεξουαλικού σώματος. Μέσα από μορφές, συμβάσεις και πόζες το γυναικείο γυμνό σώμα περιορίστηκε –κλείνοντας οπές και προλαμβάνοντας την περιθωριοποίηση του θέματος, δημιουργώντας όρια, διαχωρίζοντας το εσωτερικό του σώματος από το εξωτερικό και το άτομο από το χώρο του άλλου. Σε συμβολικό επίπεδο, το ερώτημα του περιεχομένου και των ορίων στο γυναικείο γυμνό είναι πολύ κρίσιμο. Τα όρια της γυναικείας μορφής που ελέγχουν την ποσότητα της γυναικείας σάρκας πρέπει να φαίνονται απαραβίαστα έτσι ώστε να προσφέρεται η δυνατότητα της ανενόχλητης αισθητικής εμπειρίας, ενώ το αντρικό γυμνό φαντάζει σχεδόν αγνό.

Το γυναικείο γυμνό ως διαδικασία καθορισμού ορίων μπορεί να θεωρηθεί ως μία μεταφορά για όλες τις διαδικασίες διαχωρισμού και διακανονισμού, για τη συγκρότηση του ατόμου και του χώρου του άλλου. Αν το γυναικείο σώμα θεωρείται πως δεν διαθέτει περιεχόμενο και συμβολίζει τη βρώμα και τη μόλυνση από τα παραπαίοντα στοιχεία και τη διασπασμένη επιφάνεια, τότε οι κλασικές μορφές της τέχνης κατορθώνουν, με έναν μαγικό περιορισμό του γυναικείου σώματος, να ορίσουν και προσωρινά να διορθώσουν τα ανοίγματα που άφησε η φύση. Αυτό μπορεί να είναι μόνο μια φευγαλέα επιτυχία και τα όρια είναι επικίνδυνα, διότι θα χρειαστεί να διορθωθούν ξανά και ξανά. Η δυτική παράδοση του γυναικείου γυμνού αποτελεί ένα είδος ομολογίας πάνω στο αντικείμενο της γυναικείας σεξουαλικότητας, αναπαράγοντας τον τρόπο σκέψης πολλών τομέων της ανθρώπινης επιστήμης.

Παρατηρώντας την ιστορία του γυναικείου γυμνού καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως οι θέσεις που αναλαμβάνει το θηλυκό και το αρσενικό είναι ξεκάθαρες. Ο άντρας είναι σχεδόν πάντα ο καλλιτέχνης, ενώ η γυναίκα παίρνει τη θέση του αντικειμένου που οριοθετείται από τη ματιά του καλλιτέχνη. Η παράδοση του γυναικείου γυμνού δεν είναι απλώς ένα ερώτημα επιβολής τάξης και ελέγχου του καμβά ή του γυναικείου σώματος από τον άντρα καλλιτέχνη ή θεατή. Υπάρχει μια άλλη σχέση πίσω από όλο αυτό. Ο μύθος της καλλιτεχνικής ιδιοφυΐας εμπεριέχει ένα μοντέλο ανδρισμού και ελεύθερης σεξουαλικότητας, που χρειάζεται να περιοριστεί μέσα από κάποιες φόρμες. Η γυναίκα και η θηλυκότητα προσφέρουν αυτό το πολιτισμικό πλαίσιο, η γυναίκα ελέγχει και κανονίζει την ασυγκράτητη και ατομικιστική δημιουργικότητα του αρσενικού καλλιτέχνη. Ο ανδρισμός θεωρείται πλέον ένα ανεξέλεγκτο ένστικτο και η αυστηρότητα του σχεδιασμού και η οριοθέτηση της μορφής του γυναικείου γυμνού –υψηλή τέχνη και θηλυκότητα– προσδίδουν τάξη στην αντρική ασυναρτησία, μαζί εκπολιτίζουν και δαμάζουν την αντρική σεξουαλικότητα. Σε κάθε περίπτωση, η σεξουαλική μεταφορά λειτουργεί με τέτοιο τρόπο ώστε να περιορίσει όχι μόνο τη φαντασίωση του γυναικείου σώματος μέσα στον καμβά αλλά και του σώματος και των επιθυμιών του θεατή.

nude 8

Titian/Venus of Ubrino

Όπως αναφέρει ο Berger στο κείμενό του «The ways of seeing», η παρουσία ενός άντρα και μιας γυναίκας στην κοινωνία είναι εντελώς διαφορετική. Ενώ οι άντρες μαθαίνουν από μικρή ηλικία να εντυπωσιάζουν και να επιβάλλονται με την παρουσία τους, οι γυναίκες με την παρουσία τους εκφράζουν τη συμπεριφορά τους απέναντι στον εαυτό τους και τα όριά τους. Η παρουσία τους δηλαδή ορίζεται από τις κινήσεις, τη φωνή, τις απόψεις, τις εκφράσεις, τα ρούχα και τον περίγυρό τους, ακόμα και την αύρα ή την αίσθηση που δίνουν. Οι γυναίκες, προκειμένου να διατηρήσουν τους άντρες, από μικρή ηλικία αποχτούν ένα είδος διπολικής οπτικής: παρατηρούν το χώρο γύρω τους αλλά ταυτόχρονα παρατηρούν τον εαυτό τους μέσα στο χώρο, όπως θα τον έβλεπε ένας εξωτερικός παρατηρητής. Η γυναίκα παρατηρεί τον εαυτό της και τον τρόπο με τον οποίο η ίδια εμφανίζεται στους άλλους και κυρίως στους άντρες, ενώ η εντύπωση που δίνει στους άλλους είναι σημαντική για την κρίση της για το κατά πόσο είναι επιτυχημένη. Η αίσθησή της για τον εαυτό της συνάδει με την ανάγκη να την εκτιμά κάποιος άλλος για αυτό που είναι.[6]

Κάποιος θα μπορούσε απλούστερα να πει: οι άντρες πράττουν και οι γυναίκες φαίνονται. Οι άντρες κοιτούν τις γυναίκες. Οι γυναίκες βλέπουν τον εαυτό τους να γίνεται αντικείμενο του βλέμματος κάποιου άλλου. Αυτό ορίζει σχεδόν όλες τις σχέσεις μεταξύ αντρών και γυναικών αλλά και τη σχέση των γυναικών με τον εαυτό τους. Η γυναίκα παρατηρεί τον εαυτό της όπως θα έκανε ένας άντρας, ενώ το αντικείμενο της παρατήρησης είναι η ίδια: μια γυναίκα. Έτσι, η ίδια η γυναίκα μετατρέπει τον εαυτό της σε αντικείμενο της όρασης, ένα θέαμα.[7]

Από παραδείγματα γυμνών της δυτικής ζωγραφικής μπορούμε να δούμε μερικά από τα κριτήρια και τις συμβάσεις μέσα από τις οποίες οι άντρες έβλεπαν τις γυναίκες και τις αντιμετώπιζαν ως θέαμα. Τα πρώτα γυμνά στη δυτική τέχνη απεικόνιζαν τον Αδάμ και την Εύα. Σύμφωνα με την ιστορία της Γένεσης, οι πρωτόπλαστοι, αφού έφαγαν το μήλο της γνώσης, ανακάλυψαν τη γύμνια τους και αυτό είχε ως αποτέλεσμα να δουν ο ένας τον άλλον διαφορετικά. Η γύμνια δηλαδή δημιουργήθηκε μέσα στο μυαλό τους ως έννοια. Στους πίνακες του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης βλέπουμε τον Αδάμ και την Εύα να προσπαθούν να κρύψουν το γυμνό τους σώμα και την ντροπή τους, όχι ο ένας από τον άλλον αλλά από κάποιον αόρατο θεατή. Έτσι, η ντροπή τους γίνεται αντικείμενο επίδειξης.

Σταδιακά, νέα θέματα χρησιμοποιήθηκαν για την απεικόνιση του γυμνού. Αλλά σε όλα παραμένει η αίσθηση πως το αντικείμενο (η γυναίκα) έχει πλήρη επίγνωση ότι τη βλέπει κάποιος παρατηρητής. Δεν είναι γυμνή όπως είναι η ίδια, αλλά είναι γυμνή όπως τη βλέπει ο παρατηρητής. Για παράδειγμα, στο γνωστό θέμα Susannah and the elders παρακολουθούμε στα κρυφά τη Susannah να κάνει μπάνιο μαζί με τους ηλικιωμένους κατασκόπους της. Αυτή κοιτάει πίσω εμάς που την κοιτάμε. Στην αντίστοιχη εκδοχή του Tintoretto, η Susannah κοιτάει τον εαυτό της σε έναν καθρέφτη. Με τον τρόπο αυτό γίνεται ένα με τους παρατηρητές της.

nude 9

Tintoretto / Susannah and the Elders

Ο καθρέφτης συχνά χρησιμοποιείται ως σύμβολο της γυναικείας ματαιοδοξίας. Η ηθικολογία όμως αυτή είναι ιδιαίτερα υποκριτική. Ο ζωγράφος επιλέγει να ζωγραφίσει μια γυναίκα για τη δική του ευχαρίστηση, το να της βάζει έναν καθρέφτη στα χέρια και να αποκαλεί τον πίνακα Ματαιοδοξία δεν κάνει τον πίνακα ηθικό. Η πραγματική λειτουργία του καθρέφτη στους πίνακες αυτούς είναι η γυναίκα να συνεργαστεί μαζί τους και να αντιληφθεί και η ίδια τον εαυτό της ως θέαμα.

Σε ένα άλλο γνωστό θέμα, στη Δίκη του Πάρη, βλέπουμε πάλι έναν άντρα να κοιτάει γυμνές γυναίκες, απλώς στη θεματική αυτή προστίθεται το στοιχείο της κριτικής. Ο Πάρις προσφέρει ένα μήλο στη γυναίκα που βρίσκει πιο όμορφη, μετατρέποντας την ομορφιά σε ανταγωνισμό και τον πίνακα σε μια απεικόνιση ενός διαγωνισμού ομορφιάς. Αυτές που δεν κρίνονται όμορφες, δεν είναι όμορφες. Αυτές που είναι όμορφες κερδίζουν το βραβείο.

nude 10

Peter Paul Rubens/The Judgement of Paris

Στους πίνακες γυμνού της δυτικής ζωγραφικής ο βασικός πρωταγωνιστής δεν ζωγραφίζεται ποτέ. Είναι ο θεατής της φωτογραφίας και θεωρείται δεδομένο πως είναι άντρας. Τα πάντα μέσα στον πίνακα αναφέρονται σε αυτόν. Τα πάντα υπάρχουν ως αποτέλεσμα της ύπαρξής του και για αυτόν οι φιγούρες αντιλαμβάνονται τη γύμνια τους. Αλλά αυτός είναι ένας ξένος που ακόμα φορά τα ρούχα του.[8]

nude 11

Manet / Olympia

Η έλευση του ρεαλισμού τον 19ο αιώνα μετέτρεψε τις ιδεατές αποτυπώσεις της θηλυκότητας σε εικόνες που πλησίαζαν περισσότερο σε ζωντανά και πολιτισμένα πλάσματα. Η έμφαση του αισθητικού ενδιαφέροντος άλλαξε, σημασία δεν έχει πια αυτό που απεικονίζεται αλλά ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται η εικόνα αυτή. Κατά το πέρασμα του 20ού αιώνα, η σχέση της τέχνης με την ανθρώπινη μορφή θα βελτιωθεί αισθητά αντικαθιστώντας αιώνες συντηρητισμού, διαφοροποιώντας ριζικά την αντιμετώπιση απέναντι στο σώμα του αντικειμένου, καθώς και τη στάση του καλλιτέχνη και του θεατή απέναντι στο σώμα. Η βασική αιτία αυτής της εξέλιξης ήταν το γεγονός πως το σώμα από ακίνητο και παθητικό απέκτησε κινητικότητα, έτσι δεν είναι πια ένα στατικό οπτικό φαινόμενο αλλά εκπροσωπεί τις ανθρώπινες σχέσεις ως μεταβατικό και μεταβαλλόμενο μέσο επιρροής μέσα στην τέχνη. Οι μοντέρνοι καλλιτέχνες συνέχισαν να διερευνούν τα κλασικά θέματα, αλλά με πιο αφηρημένες αναπαραστάσεις. Σταδιακά, απομακρύνθηκαν από την εξιδανίκευση και προσπάθησαν να απεικονίζουν το κάθε άτομο ξεχωριστά. Η απεικόνιση της ανθρώπινης ομορφιάς δεν ήταν πια το αντικείμενό τους, αλλά επιδίωξαν να δημιουργήσουν την ομορφιά με άλλα μέσα.

Η απόρριψη του μοντέρνου ως αισθητική έκφραση της ιστορικής προόδου υποκίνησε μια επίθεση στις παραδοσιακές ιεραρχημένες δομές, και ειδικά η ζωγραφική δέχτηκε πολλές αλλαγές. Επανήλθε δηλαδή ως μέσο καλλιτεχνικής έκφρασης, αλλά όχι πια ως μια αποτύπωση της ιστορικής πραγματικότητας αλλά ως μέσο έκφρασης της ποικιλίας των ανθρώπινων εμπειριών. Η παραστατική ζωγραφική ειδικά επαναδιαπραγματεύθηκε τα συναισθηματικά και κοινωνικοπολιτικά θέματα που είχαν εξαφανιστεί λόγω του μοντερνισμού, ενώ διατηρήθηκαν τα τυπικά κριτήρια της δημιουργίας ενός νοήματος.

Το γυναικείο γυμνό είναι μια πολιτισμική και σεξουαλική κατηγορία από μόνο του, είναι ένα κομμάτι της πολιτιστικής βιομηχανίας για το οποίο η γλώσσα και οι θεσμοί προτείνουν συγκεκριμένους ορισμούς του φύλου και της σεξουαλικότητας και ειδικές μορφές γνώσης και απόλαυσης. Προφανώς, είναι αδύνατον και αθέμιτο να εγκαταλειφθεί η μεταφορική καλλιτεχνική γλώσσα εντελώς, αλλά είναι ξεκάθαρο πως η σεξουαλικοποιημένη μεταφορά του γυναικείου γυμνού μέσα από την τέχνη έχει συστηματικά ενισχύσει την αισθητική και τις συμπεριφορές απέναντι στο γυναικείο σώμα και την αισθητική που επικρατούν στην πατριαρχία. Η αλλαγή στα είδη καταγεγραμμένα δεν είναι αρκετή, πρέπει να συνδυαστεί με τον επανακαθορισμό του ρόλου της τέχνης.

Παρότι η ισότητα των φύλων θεωρείται δεδομένη στις δυτικές απελευθερωμένες κοινωνίες, οι γυναίκες χρειάστηκε να παλέψουν για καιρό (από τις σουφραζέτες στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα έως το κίνημα απελευθέρωσης των γυναικών το 1970), ώστε να αποκτήσουν έλεγχο στην αναπαράσταση του σώματός τους στην τέχνη. Παρά τους αγώνες τους, ακόμα και σήμερα η παθητική απεικόνιση του σεξουαλικού θηλυκού υφίσταται ακόμα στη διαφήμιση και την πορνογραφία, γεγονός που δηλώνει τη συνεχή ανάγκη για μια τέχνη που θα αγκαλιάζει το γυμνό και θα προκαλεί τις βαθιά ριζωμένες προκαταλήψεις και συμβάσεις του κοινού.

ερευνητική εργασία
Θεσσαλονίκη, Ιούλιος 2014
φοιτήτρια: Καίσαρ Μαρίλια 7167
επιβλέπουσα καθηγήτρια: Λία Γυιόκα

Σημειώσεις

[3] Ως βιβλιογραφία για τις ιστορικές πληροφορίες του κεφαλαίου χρησιμοποιήθηκε το παρακάτω: O’Reily, S.(2009),The body in contemporary art,σελ.17-18

[4] Nead (1992), The female nude: Art, obscenity and sexuality, σελ. 18

[5] Nead (1992), ό.π., σελ. 23

[6] Berger,(2003),Ways of Seeing, σελ. 37

[7] Berger (2003), ό.π., σελ. 38

[8] Berger (2003), ό.π., σελ. 39

Πηγή: http://www.academia.edu/

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ